'Onverwijld melden'

Bron	'de Accountant'
Schrijver	Lex van Almelo
Nummer	Juli-Augustus 2002
Publicatiedatum	01-07-2002
Sectie	De openbaar accountant
Bladzijde	040
Volume	108

Het ministerie van Financiën en het Meldpunt Ongebruikelijke Transacties verwachten veel van de in te voeren meldingsplicht voor accountants. Accountants willen best een bijdrage leveren aan witwasbestrijding. Maar zij voeden hun cliënt liever op dan hem stiekem aan te geven, zo bleek op een themabijeenkomst van NIVRA en NOvAA over de wetswijziging.

Lex van Almelo

"Als de accountants net zo goed melden als de autohandelaren en de handelaren in waardevolle goederen dan ben ik tevreden", zei Harald Koppe, hoofd van het Meldpunt Ongebruikelijke Transacties (MOT). Sinds deze handelaren ongebruikelijke transacties moeten melden - 1 januari 2002 - is het aantal meldingen bij het MOT met de helft gestegen tot bijna tienduizend per maand. In 2001 en 2000 kreeg het MOT ruim zesduizend respectievelijk ruim vierduizend meldingen per maand.

Joeb Rietrae, projectleider Integriteit bij het ministerie van Financiën, koestert hoge verwachtingen van de nieuwe meldplicht voor accountants: "De toezichthouders steunen op uw werk. De accountants lopen reputatie- en aansprakelijkheidsrisico's als de controle onvoldoende is. Ik zet mijn geld op de accountants. Ik denk dat het prima mensen zijn om de strijd tegen witwassen te voeren."

Hoogleraar Accountantscontrole en KPMG-directeur Philip Wallage, die namens het NIVRA overlegt met het ministerie van Financiën, temperde de verwachtingen door er maar weer eens op te wijzen dat een controlerend accountant lang niet alles ziet. Toch kan de accountant volgens hem een belangrijke bijdrage leveren. "Hoe beperkt ook." Het krachtige applaus voor deze uitsmijter verraadde een beperkte geestdrift bij accountants voor hun nieuwe rol in de witwasbestrijding. Velen lijken een beetje benauwd voor de nieuwe meldingsplicht.

Haken en ogen

De invoering van de meldingsplicht is een drietrapsraket, die vermoedelijk in oktober 2002 opstijgt. De Wet MOT is inmiddels gewijzigd, maar de meldingsplicht gaat pas in als de Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) in het Staatsblad staat. Medio mei 2002 heeft het kabinet de AMvB aangenomen, waarin de meldingsplicht voor accountants en andere zakelijke dienstverleners wordt uitgewerkt. Daarin staat onder meer dat de meldingsplicht geldt voor ieder ‘die zich beroeps- of bedrijfsmatig zelfstandig en onafhankelijk bezighoudt met het verstrekken van belastingadvies, alsmede het verzorgen van belastingaangiften en daarmee verband houdende werkzaamheden dan wel het verrichten van werkzaamheden in verband met het samenstellen, beoordelen of controleren van de jaarrekening of het voeren van administraties'. Ook forensisch accountants zijn meldingsplichtig wanneer zij bij het uitvoeren van hun opdrachten werkzaamheden verrichten die verband houden met de jaarrekening.

De invoering van deze AMvB wacht op de uitwerking van de zogenaamde ‘indicatoren', die aangeven waarop de accountants precies moeten letten en wat zij nu eigenlijk moeten melden. Elke beroepsgroep heeft een eigen lijst met indicatoren. Het NIVRA en de NOvAA hebben de afgelopen maanden met het ministerie van Financiën overlegd over de indicatoren voor accountants. Medio mei 2002 was er een voorlopige lijst met 32 ‘conceptrichtsnoeren' geformuleerd (zie kader ‘Wanneer melden?'). Volgens Wallage gaat het om aandachtspunten, die de accountant niet puntsgewijs moet nalopen, maar in hun samenhang moet bezien om vast te stellen of er iets ongebruikelijks aan de hand is.

Maar wat is vaststellen? Wanneer rijst er meer dan een vermoeden? Volgens Wallage moet de accountant pas op basis van een deugdelijke grondslag ‘onverwijld melden'.

Met die deugdelijke grondslag hebben de accountants weer vaste grond onder de voeten. Maar dat zij stiekem moeten melden, lijkt velen toch niet lekker te zitten. Koppe onderstreepte dat de accountant zijn cliënt niet mag vertellen dat hij heeft gemeld. Het MOT en de politie willen rustig onderzoek kunnen doen zonder dat de cliënt is gealarmeerd. Het is de accountant echter wel toegestaan om meer in het algemeen ‘de omstandigheden' te bespreken die tot de melding hebben geleid.

"Maar als de cliënt mij vraagt of ik gemeld heb - moet ik dan liegen?", zo vroeg een accountant uit de zaal zich hardop af. Koppe: "Je mag niets zeggen."

Die geheimzinnigheid wordt echter lastig als er (ook) sprake lijkt van fraude. Volgens de Frauderichtlijn moet de accountant de zaak immers eerst met de cliënt bespreken en pas melden als deze de ongeregeldheden niet herstelt. Wallage wil dat dit zo blijft en dat de geheimhoudingsplicht zich beperkt tot witwasmeldingen. "Anders ontstaat er een onwerkbare situatie."

Inschattingsfout

Net als bij de andere beroepsgroepen die onder de meldplicht vallen, bestaat ook bij accountants een voorkeur voor objectieve criteria voor wel/niet melden, bijvoorbeeld als iemand meer dan 15.000 euro contant betaalt. Die criteria vragen niet om een subjectieve beoordeling door de accountant en dus loopt hij geen risico wanneer hij meldt en de transactie niet verdacht blijkt (het MOT meldt slechts één op de vijf ongebruikelijke transacties als ‘verdacht' door naar de recherche). Of wanneer hij niet meldt, terwijl bijvoorbeeld uit gegevens van financiële instellingen of andere zakelijke dienstverleners blijkt dat hij dat wel had gemoeten. In zijn jaarverslag over 2001 signaleert het MOT niet toevallig een trend bij financiële instellingen om vaker te melden op basis van objectieve indicatoren in plaats van subjectieve.

De wet geeft accountants die ten onrechte melden een civielrechtelijke vrijwaring, zodat zij niet aansprakelijk zijn voor de schade die de cliënt lijdt door de melding. Deze vrijwaring geldt ‘indien hij niet had moeten melden', terwijl de accountant volgens de Europese Richtlijn gevrijwaard wordt als hij ‘te goeder trouw is'. Het NIVRA had graag de Europese variant in de Nederlandse wet gehad, omdat nu wellicht de bonafide, maar niet zo snuggere, accountant toch moet opdraaien voor de schade van zijn cliënt. Maar de kans dat er in de praktijk bloed vloeit door claims lijkt miniem. In de zes jaar dat hij hoofd is van het MOT is er volgens Koppe nooit een claim ingediend tegen een ‘melder'. Het is natuurlijk wel mogelijk dat de melder een klant verliest.

Rek in de wet

De soep zal in het algemeen minder heet worden gegeten dan hij nu wordt opgediend. De accountant wordt geen ‘onbezoldigd rechercheur', zoals hoogleraar bedrijfsethiek Eduard Kimman suggereerde. De accountant hoeft namelijk niet nader onderzoek in te stellen wanneer er een luchtje zit aan een geldstroom en hoeft alleen maar zaken te melden waar hij op stuit. "U heeft geen onderzoeksplicht", zo verzekerde Rietrae.

Kimman denkt dat er ‘een hele rek in de wet zit' omdat de accountant zeker moet weten of een transactie ongebruikelijk is, voordat hij meldt. "De vraag is of u van die rek gebruik gaat maken of niet", zei de ethicus. Hoewel Kimman, in plaats van een meldplicht die het beroep van de accountant onder spanning zet, liever had gehad dat de accountant vaker zijn handtekening kan weigeren zonder repercussies, moet de accountant volgens hem niet kijken naar de rek in de wet, maar naar de bedoeling achter de wet. Hij ziet een opvoedende taak voor de accountants weggelegd. Zij moeten hun cliënten uitleggen dat criminaliteit en witwassen fout is. "Behoed uw cliënt daarvoor en krijg ze op het goede pad." Gezien het harde applaus dat opklonk uit de zaal zien accountants wel iets in deze stichtende rol.

Wanneer melden?

De accountant moet altijd melden aan het MOT als hij bij het geven van ‘belastingadvies, het verzorgen van belastingaangiften en daarmee verband houdende werkzaamheden dan wel het verrichten van werkzaamheden in verband met het samenstellen, beoordelen of controleren van de jaarrekening of het voeren van administraties' stuit op:

Transacties boven de e15.000 die aan of via de accountant worden betaald in contanten, met cheques aan toonder of soortgelijke betaalmiddelen, of die door of namens de accountant worden gestort op diens (kwaliteits)rekening, met uitzondering van het afstoten van eigen kasmiddelen.
Transacties die in verband met witwassen aan politie en justitie worden gemeld.
Naast deze objectieve indicatoren zijn er de subjectieve. Eén subjectieve indicator is de ‘voorkeur van de cliënt voor transacties onder het grensbedrag waarbij aanleiding is te veronderstellen dat deze daarmee melding wil voorkomen (smurfen)'. Subjectieve indicatoren gelden in het algemeen voor ‘transacties waarbij aanleiding is om te veronderstellen dat deze verband kunnen houden met witwassen, waarbij door de ministeries van Financiën of van Justitie richtsnoeren gegeven worden'. Na overleg met het ministerie van Financiën is er nu een voorlopige lijst met 32 ‘conceptrichtsnoeren'. Volgens Philip Wallage zijn dit aandachtspunten, die de accountant niet puntsgewijs moet nalopen maar in hun samenhang moet bezien. De lijst is definitief noch uitputtend.

Een beknopt overzicht:

Geldstromen

Transacties die niet passen in de normale beroeps- of bedrijfsuitoefening van de cliënt.
Grote betalingen ineens vanuit het buitenland.
Ongeautoriseerde of onjuist geregistreerde transacties; administratieve systemen die (door hun ontwerp) geen adequate mogelijkheid bieden transacties te volgen of voldoende bewijs te leveren.
Ongebruikelijk grote (valuta)transacties.
Ongebruikelijke overdracht van toonderstukken.
Transacties die kennelijk bedoeld zijn om de voorschriften inzake administraties en de identificatie- en meldplicht te ontwijken.

Investeringen

Ongebruikelijk vroegtijdige terugbetaling van investeringen, met name aan derden die ogenschijnlijk geen relatie met de cliënt hebben.
(Contante) aankoop van investeringen, die snel worden gevolgd door leningen tegen deze investeringen.
Het zonder reden of onder ongebruikelijke omstandigheden aan- of verkopen van investeringen, waarbij de cliënt zich bijvoorbeeld geen zorgen maakt over het lijden van verlies.

Verzekeringen

A-typische vooruitbetalingen van verzekeringspremies.
Verzekeringspolissen met premies die de middelen van de koper te boven lijken te gaan.
Verzekeringspolissen met waardes die niet lijken te stroken met de behoefte van de koper.

Niet-marktconforme transacties

Aan- of verkopen tegen prijzen die beduidend afwijken van marktprijzen.
Transacties, die leiden tot een resultaat dat duidelijk afwijkt van wat redelijkerwijs te verwachten is; alertheid is met name geboden als de omzet voor een belangrijk deel bestaat uit contante verkopen.
Ongebruikelijk hoge omzetten en/of winsten, waarvan niet duidelijk is met welke activiteiten deze samenhangen.
Transacties, die zijn aangegaan onder duidelijk slechtere voorwaarden dan redelijkerwijs te verwachten is, terwijl een duidelijke verklaring daarvoor ontbreekt.

Vennootschapsstructuur

Juridische entiteiten oprichten zonder zakelijke redenen.
Een complexe vennootschapsstructuur, die geen reëel doel lijkt te dienen.
Contracten met derden die ogenschijnlijk geen relatie met de cliënt hebben.
Transacties verlopen zonder zakelijke redenen via tussenpersonen.

Verdacht buitenland

De dienst wordt verleend aan of via personen of ondernemingen die komen uit landen of gebieden die niet (ten volle) voldoen aan de aanbevelingen van de Financial Action Task Force on money laundering (FATF), in het bijzonder landen en gebieden die op de FATF-lijst staan van non-cooperative countries and territories.
De cliënt wordt geïntroduceerd door een adviseur of financiële instelling uit een land of gebied waar een bankgeheim geldt, anonieme bankrekeningen of andere identiteit verhullende mogelijkheden bestaan, dan wel dat bekend staat als belastingparadijs of om de productie van of handel in drugs.
Ongebruikelijke transacties of betalingen voor investeringen die komen van een rekening die niet van de cliënt zelf is of die verlopen via vennootschappen in een land of gebied als hierboven genoemd.
De cliënt heeft vennootschappen, bankrekeningen of activa in zulke landen of gebieden.
De cliënt gebruikt een of meer buitenlands juridische entiteiten (of zet deze op) waarmee verrekenprijzen kunnen worden gemanipuleerd.
Er worden uitgebreide en onnodige buitenlandse reizen gemaakt.

Relatie met dienstverlener(s)

De identiteit van de cliënt is moeilijk vast te stellen.
De cliënt zoekt advies of diensten waarbij de herkomst van de gelden onduidelijk is of niet passen in de normale beroeps- of bedrijfsuitoefening van de cliënt en/of diens overige activiteiten.
Betalingen voor verleende diensten (bijvoorbeeld aan advocaten, adviseurs of vertegenwoordigers) die excessief hoog lijken in relatie tot de verleende diensten.
Commissies en dergelijke die excessief hoog lijken; betalingen voor niet gespecialiseerde diensten of leningen aan adviseurs, verbonden partijen, werknemers of overheidspersoneel.
De cliënt en de verbonden partijen maken gebruik van vele verschillende accountants en adviseurs.
De cliënt geeft ondeugdelijke antwoorden of is slechts na zware aandrang bereid de gevraagde informatie te verschaffen.