De lange arm van Sarbanes-Oxley

Bron	'de Accountant'
Schrijver	Lex van Almelo
Nummer	Oktober 2002
Publicatiedatum	01-10-2002
Sectie
Bladzijde	030
Volume	109

De Sarbanes-Oxley Act treft niet alleen de accountants van ondernemingen met een Amerikaanse beursnotering, maar ook die van hun buitenlandse dochters. Wat betekent de 'snelst geschreven wet ooit' wel en niet voor Nederlandse accountants?

Met de 'snelst geschreven wet ooit' (aldus Auke de Bos van Ernst & Young) brengt de regering Bush een slag toe aan de binnenlandse staatsvijand nummer 1: de beleggersduperende ondernemers en hun handlangers. De 'Sarbanes-Oxley Act of 2002'* roept niet alleen allerlei nieuwe verplichtingen in het leven voor de accountants van 44 Nederlandse bedrijven met een notering aan de Amerikaanse beurs. Ook de accountants die de dochterondernemingen controleren van deze bedrijven zullen zich moeten voegen naar de regels van de nieuwe wet.

Duidelijke verantwoordelijkheden

De Sarbanes-Oxley Act, vernoemd naar de Congres-leden die het initiatief namen tot deze omvangrijke anti-fraudewet, bestaat uit verschillende onderdelen. Om te beginnen moet er een Public Company Accounting Oversight Board (PCAOB) komen, die toeziet op de financiële verslaggeving door beursgenoteerde ondernemingen en hun controlerend accountants. De wet regelt de bevoegdheden van de nieuwe toezichthouder en voorziet de verplichtingen van onderneming en accountant van stevige sancties. Verder bevat de wet onafhankelijkheidsregels voor accountants en worden de verantwoordelijkheden van de onderneming en haar directie verduidelijkt. De wet is overigens nog onvolkomen en verwijst herhaaldelijk naar nadere normen en regels, die de SEC of de PCAOB binnen enkele maanden moeten vaststellen.

De Sarbanes-Oxley Act legt de primaire verantwoordelijkheid voor de gepubliceerde cijfers bij het management. Zo moeten de CEO en CFO onder meer schriftelijk verklaren dat de financiële beweringen en de gepubliceerde feiten in het controlerapport juist zijn en in alle opzichten een getrouwe weergave vormen van de resultaten en financiële positie van de onderneming. Bovendien moeten ze verklaren dat de onderneming een effectief intern beheersingssysteem heeft, dat waarborgt dat zij kennis hebben kunnen nemen van alle informatie over de onderneming en de dochtermaatschappijen die materieel van belang zijn. De accountant brengt een verklaring uit over de effectiviteit van dit systeem.

Om de getrouwheid van het beeld te bevorderen, moet de onderneming in de kwartaal- of jaarrapportages onder meer gegevens opnemen over zogenaamde off balance sheet-transacties.

Toezicht en sancties

De onderneming moet een onafhankelijk audit committee hebben, waarin ten minste één financieel deskundige zitting heeft en dat verantwoordelijk is voor de benoeming van en het toezicht op de accountant. Het audit committee moet de werkzaamheden van de accountant vooraf goedkeuren, of het nu gaat om controlewerkzaamheden of andere verleende diensten. De accountant moet het audit committee informeren over de grondslagen die van essentieel belang zijn en eventuele afwijkingen daarvan in de financiële verslaggeving. Het externe toezicht op de controle komt, zoals gezegd, in handen van de Public Company Accounting Oversight Board (PCAOB). Dit orgaan krijgt vijf leden, benoemd door de SEC die op haar beurt toeziet op de PCAOB. Twee van de vijf leden zijn voormalige certified public accountants. De toezichthouder zorgt voor de registratie van de accountantskantoren die ondernemingen met een Amerikaanse beursnotering controleren. Verder komt de toezichthouder met (aangepaste) normen voor de controle, kwaliteitscontrole en onafhankelijkheid. Eens per jaar gaat de PCAOB de grote accountantskantoren (meer dan honderd controlecliënten) inspecteren; kleinere kantoren krijgen eens per drie jaar bezoek. De toezichthouder heeft de bevoegdheid onderzoeken in te stellen en disciplinaire maatregelen te treffen of geëigende sancties op te leggen aan geregistreerde kantoren (en daaraan verbonden personen en kantoren) die niet meewerken aan het onderzoek of de Sarbanes-Oxley Act anderszins overtreden. De sancties variëren van een tijdelijke schorsing of het doorhalen van de registratie tot een boete van maximaal vijftien miljoen dollar. Het vernietigen c.q. korter dan vijf jaar bewaren van alle controle- of beoordelingsdossiers is strafbaar.

Bij de registratie moeten de accountantskantoren veel informatie verstrekken over zichzelf en hun cliënten. De kantoren moeten verklaren bereid te zijn om te getuigen voor de PCAOB en de gevraagde documenten te overhandigen aan deze toezichthouder (zie kader Verplichte registratie).

Volgens Auke de Bos, corporate governance-expert bij Ernst & Young en hoogleraar bedrijfseconomie, staat deze 'meewerk'-verplichting tegenover de PCAOB soms op gespannen voet met de gedrags- en beroepsregels, die de accountants dwingen tot geheimhouding.

Onafhankelijkheid

De Sarbanes-Oxley Act bevat verschillende verplichtingen om de onafhankelijkheid van de controle te bevorderen. Die verplichtingen lijken veel op de Europese Aanbeveling en de nieuwe onafhankelijkheidsregels van NIVRA en NOvAA. De Amerikaanse regels verbieden echter, wat hier onder voorwaarden kan worden toegestaan. Zo is het accountantskantoren zonder meer verboden naast de controle de boekhouding te verzorgen, financiële informatiesystemen te ontwerpen en implementeren, een second opinion of actuariële en taxatiediensten te leveren en juridische en andere gespecialiseerde diensten te verlenen die niets te maken hebben met de controle.

Verder schrijft de wet de controlepartner voor na vijf jaar plaats te maken voor een andere controlepartner, terwijl dat volgens de regels van NIVRA en NOvAA en de Europese Aanbeveling pas na zeven jaar moet. Daarnaast is het accountantskantoren verboden de boeken te controleren bij een onderneming waarin iemand een hoge functie bekleedt, terwijl deze in het jaar voorafgaand aan de controle nog werkzaam was bij het accountantskantoor. Ook de regels van NIVRA en NOvAA verbieden arbeidsrelaties tussen accountantskantoor en controlecliënt.

Grensoverschrijdend

Volgens hoogleraar accountantscontrole en KPMG-partner Philip Wallage bevat de Sarbanes-Oxley Act veel goede punten. "Het enige dat mij stoort is het sneltreintempo waarmee de wet tot stand is gebracht en dat de regels, zonder enige internationale discussie vooraf, ook gelden voor veel buitenlandse accountants." Auke de Bos is het met Wallage eens. Hij onderstreept dat de regels niet alleen gelden voor de grote kantoren die de 44 Nederlandse ondernemingen controleren die aan de Amerikaanse beurs genoteerd zijn, maar ook voor de accountants die de dochtermaatschappijen van die ondernemingen controleren. En dat aantal is volgens hem 'enorm'.

De Bos: "De CEO's moeten verklaren dat zij een effectieve disclosure-organisatie hebben opgezet. Het gaat hierbij om de beheersingsmaatregelen en -procedures om te zorgen dat alle informatie, die moet worden gepubliceerd in de kwartaal- en jaarverslagen, inderdaad wordt verwerkt in de administratie en wordt gerapporteerd. De procedures moeten waarborgen dat deze informatie tijdig en op zo'n manier aan het management wordt doorgegeven dat de CEO en CFO een verantwoord besluit over de openbaarmaking kunnen nemen. Zij zullen de directeuren van dochtermaatschappijen in Nederland vragen daaraan mee te werken en de accountant moet een verklaring afgeven over effectiviteit van dat systeem."

De Bos vindt het 'een goede zaak' dat de wet duidelijk aangeeft dat de primaire verantwoordelijkheid voor de cijfers bij het management ligt. De verantwoordelijkheid van de accountant is een goede controle. De verplichtingen van de Sarbanes-Oxley Act leiden volgens De Bos tot extra werk voor de controlerend accountant, die meer volgens regeltjes en checklists moet werken. De accountant zal ook intensiever moeten communiceren met de raad van commissarissen, die in Nederland veelal optreedt als audit committee. Dat de raad van commissarissen de accountant moet benoemen, is nieuw voor Nederland. Volgens de wet is deze bevoegdheid voorbehouden aan de aandeelhouders, maar in de praktijk benoemt de directie de accountant meestal.

Fraudebewustzijn

Volgens voormalig forensisch accountant Peter Diekman, sinds kort hoofd van de interne accountantsdienst van ABN AMRO, zal de Amerikaanse wet het fraudebewustzijn van de accountant aanscherpen. De openbare verhoren van de parlementaire enquêtecommissie indachtig zegt hij: "Als een accountantskantoor weet dat een bedrijf met valse facturen werkt, kan het niet meer zeggen dat de accountant geen opsporingsambtenaar is en dus niets hoeft te zeggen."

Wallage, De Bos en Diekman bevestigen dat de Sarbanes-Oxley Act de discussie over het externe toezicht op accountants in Nederland een duw geven in de richting van de Autoriteit Financiële Markten. Volgens Wallage maakt de Amerikaanse wetgeving het nu nodig het Europese toezicht te harmoniseren, terwijl Auke de Bos vindt 'dat wij in Europa met iets vergelijkbaars moeten komen'. De conclusie moet daarom zijn dat de Sarbanes-Oxley Act directe gevolgen heeft voor grote accountantskantoren, maar indirect gevolgen zal hebben voor alle accountants.

Noot

* Een op de accountants toegesneden, Engelstalige samenvatting van de wet is te vinden op http://www.aicpa.org/info/sarbanes_oxley_summary.htm. Een Nederlandse samenvatting van de wet is te vinden op http://www.nrc.nl/documenten/artikel/1029303837195.html. De volledige tekst van de wet is onder meer te vinden op http://news.findlaw.com/hdocs/docs/gwbush/sarbanesoxley072302.pdf.

De Sarbanes-Oxley Act in hoofdlijnen

De wet geldt voor alle ondernemingen met een Amerikaanse beursnotering, alsmede voor hun dochtermaatschappijen.

De CEO en CFO zijn primair verantwoordelijk voor de juistheid van de gepubliceerde cijfers.
Accountantskantoren die de genoemde ondernemingen controleren, moeten zich laten registreren bij de op te richten Public Company Accounting Oversight Board (PCAOB), die toeziet op de naleving van de regels en de registratie van kantoren kan schorsen en intrekken.
Accountants moeten desgevraagd komen getuigen en hun controledossiers openen voor de PCAOB.
Binnen de onderneming is een onafhankelijk audit committee verantwoordelijk voor de benoeming van en het toezicht op de accountant. Deze moet regelmatig met het audit committee communiceren over de grondslagen van de financiële verslaggeving en de manier waarop het management de financiële gegevens verwerkt.
De accountant velt een oordeel over het interne beheersingssysteem van de onderneming en bespreekt dat met het audit committee.
Het audit committee moet vooraf de werkzaamheden van de accountant goedkeuren.
De wet verbiedt controlerend accountants diverse niet-certificerende diensten te verlenen aan de beursgenoteerde onderneming.

Verplichte registratie

Volgens de Sarbanes-Oxley Act is het voor ondernemingen met een Amerikaanse beursnotering 'onwettig' de boeken te laten controleren door een accountantskantoor dat niet is geregistreerd bij de Public Company Accounting Oversight Board (PCAOB). Bij aanmelding voor registratie moeten accountantskantoren onder meer:

aangeven wie hun controlecliënten zijn;
aangeven hoeveel deze cliënten hen jaarlijks betalen voor controle- en andere diensten;
verklaren hoe het kwaliteitsbeleid van het kantoor eruitziet;
een lijst overleggen van alle bij het kantoor werkzame accountants die betrokken zijn of worden bij de voorbereiding van controlerapporten;
informatie verstrekken over lopende straf-, civiel-, bestuurs- en/of tuchtrechtelijke procedures waarbij het kantoor betrokken is of andere personen die in verband met controlerapporten verbonden zijn aan het kantoor;
informatie verstrekken over geschillen met de opdrachtgever over het controlerapport;
zich bereid verklaren mee te werken aan verzoeken om te getuigen voor of documenten te overleggen aan de PCAOB, en garanderen dat alle personen die aan het kantoor verbonden zijn dat ook doen.