Het Tahrirplein van de accountancy

Geplaatst door Jan Wietsma - 25-6-2011 21:20:11

Beste Bob,

De bijdrage is mij uit het hart gegrepen. En ik ben het met Pieter eens, dit verdient een ruimer verspreidingsgebied dan deze internetpagina.

Een paar kanttekeningen vanuit mijn waarneming:
Er is ook een grote groep veertigers en vijftigers die vinden dat het anders moet en kan en die ook bereid zijn daar wat aan te doen. Het afgelopen jaar heb ik met een aantal van hen allen afkomstig uit de financiële sector de leergang "Financiële Ethiek" gevolgd en daarbij hebben wij ook met enige regelmaat stilgestaan bij 'field' en 'habitait'. Daarbij was ik erg onder de indruk van de inleiding van prof A. Renner "Leiderschap onder gewonde omstandigheden en het eigen ethisch kompas' waarbij Renner een verband legde tussen de oorzaken van de financiële crisis zoals wij die nu nog steeds meemaken en de Praagse Lente.
Maar de inleiding van Prof. dr. Rijsman over de "(ir)rationaliteit van de mens" heeft mij aan het denken gezet. Rijsman betoogde dat mensen er alle belang bij hebben om zaken niet te leren. Want door iets niet te leren kan je ook nooit verantwoordelijk worden gehouden. Hij gaf aan dat je alleen compliant kan zijn als je snapt waar het over gaat. Het probleem met heel veel mensen in de financiële sector is dat ze in wezen niet snappen waar het over gaat en dan overgaan tot inmitaitegedrag (het naleven van de regels). Mensen die verantwoordelijkheid bewust vermijden en niet snappen waar het echt om gaat kunnen dus ook niet omgaan met principle based regelgeving.
Voor een deel ligt daar ook het probleem van het accountantsberoep. Dit blijkt ook uit onderzoeksresultaten van een organisatie die onder andere gedrag meet van accountants in de sociaal economische context. (Ik hoop daar later dit jaar een artikel over te schrijven) uit die analyse blijkt namelijk dat een zeer grote groep accountants intrinsiek kiest voor inmitatiegedrag in plaats voor het nemen van verantwoordelijk om te snappen waar het uiteindelijk echt over gaat. Gevolg van dit alles is dat er tussen accountants onderling al weinig vertrouwen is, dat intrinsiek geborgd is. Wie een gemiddelde maatchapsovereenkomst leest en er ook regelmatig een meemaakt weet wat ik bedoel. Met andere woorden: Voordat men de boom inklimt zal de gemiddelde maat (en ik chargeer enigszins) graag vastgelegd willen hebben dat de andere maten het touw niet loslaten.

Als we het over herstel van vertrouwen hebben, dan zullen we moeten beginnen met het tonen van vertrouwen in de samenleving waarin we als accountants in opereren. Een sociaal psycholoog die laatst een lezing hield voor een groep bestuurders van middelgrote accountantskantoren concludeerde eveneens dat accountants zelf niet vanuit vertrouwen handelen. De gemiddelde opdrachtbevestiging begint al met een aantal disclaimers en de verklaring van de accountant is zo opgesteld dat hij in feite aangeeft geen verantwoordelijkheid neemt voor het vertrouwen dat in hem is gesteld.

Is er dan geen hoop, zeker wel. Want deze bestuurders snappen ook wel dat het anders moet, omdat hun klanten het maatschappelijk verkeer daarom vraagt. Echter en dat heeft Renner tijdens zijn inleiding ook aangegeven zal er pas echt iets veranderen als de instituties en dat is in dit geval de beroepsorganisatie ook beginnen met het daadwerkelijk invulling geven van het woord vertrouwen. In woord en daad. Dat houdt in dat bijvoorbeeld kantoortoetsingen niet plaats vinden op basis van het controleren of alle werkprogramma's wel goed zijn ingevuld (het bevorderen van imitatiegedrag) maar vooral bespreken of de professional wel begrijpt waarom hij de dingen doet zoals hij ze doet en als die vraag ontkennend beantwoord wordt, aanstuurt op coaching die het nemen van de intrinsieke verantwoordelijkheid vergroot.

Aangezien we het hier hebben over processen van gedrags- en cultuurverandering denk ik wel dat het nog wel een aantal jaren zal duren voordat we daadwerkelijk zover zijn. Tegelijkertijd hoop ik tijdens iedere discussie en ieder gesprek dat ik heb binnen accountantskantoren over juist deze aspecten van het beroep mensen aan het denken te zetten over hun intrinsieke drijfveren.

Tegelijkertijd merk ik dat er bij bijvoorbeeld De Belastingdienst al breed wordt ingezet op het teruggeven van vertrouwen in het project "Horizontaal Toezicht" ik mag dit project van redelijk dichtbij meemaken en ik vind het mooi om te zien hoe een groep gedreven mensen dag in dag uit er voor strijden om ook daadwerkelijk te realiseren dat het vertrouwensbeginsel uitgangspunt is in de relatie tussen belastingplichtige en belastingambtenaar (die ook zelf belastingplichtig is).

Tot slot ga vooral door met het schrijven van dit soort artikelen die een beroep doen op het nadenken over eigen intrinsieke drijfveren.

Met vriendelijke groet,

Jan Wietsma

Geplaatst door Bob Hoogenboom - 25-6-2011 11:45:23

Dag Pieter, dank voor deze vriendelijke woorden. Ik maak graag een afspraak met je. Ik ben deze blog aan het uitschrijven in een hoofdstuk voor een Nyenrode-bundel over Corporate Governance (redactie Mijntje Luckerath) waarin ik verder inga op nieuwe ontwikkelingen in het accountancy-onderwijs mbt ethiek. Het is een ding om op te roepen dat de jonge generatie een verantwoordelijkheid heeft, maar dat ontslaat ons niet van de verplichting om daarvoor in het onderwijs een stevig fundament te leggen. Binnen Nyenrode wordt o.a. door collega's als Paape, Pheijffer, Karssing, Jeurissen, van Buuren, Majoor en Langendijk gewerkt aan dit fundament. Het begrip 'robuuste accountant' fungeert hier als Leitmotiv. Hun denkbeelden neem ik mee in dat hoofdstuk.