Hoe moet de jaarrekening van een museum eruit zien?
dinsdag 30 augustus 2011 | 
10 reacties
Volkskrantcolumnist Frank Kalshoven is bekend om zijn zaterdagse column en de knuppel die hij dan in het hoenderhok pleegt te gooien. Zaterdag 13 augustus 2011 constateerde hij dat het jaarverslag van een museum leest als dat van een bioscoop.
Kaartverkoop, shop en horeca als omzet; huur en personeel als kosten (hij slaat de aankopen over); en vastgoed als grootste balanspost. De waarde van de collectie is dus één grote stille reserve.
Kalshoven wil die reserve zichtbaar maken en suggereert een museumbeleggingsfonds waarbij kunstliefhebbers kunnen participeren in de waardeontwikkeling van de collectie.
Enkele dagen later verscheen een reactie. Volgens de auteur van de brief blijkt Kalshoven weinig begrip te hebben voor de functie van musea en erfgoed. Museumcollecties zijn vaak letterlijk onschatbaar en worden daarom in de regel niet opgevoerd op balansen en tevens meestal niet verzekerd. (Daarom?) Dan volgt een serieuzer argument: de waarde kan door de mode of de actualiteit sterk variëren.
In het verleden heb ik musea gecontroleerd. Mijn voorganger betrok de collectie niet in de controle en nam dienaangaande een voorbehoud op in de accountantsverklaring. Ik ben dat wel gaan doen. Niet eenvoudig. Er zijn keurige inventarislijsten, maar de clou is natuurlijk of deze volledig zijn. Maar inderdaad, ook in die gevallen bleef de collectie buiten de balans en was de jaarrekening louter de verantwoording als die van een bioscoop annex aankopen.
Dus wel op de balans zetten en zo ja, tegen welke waarde? Kostprijswaardering is zinloos en leidt slechts tot hetzelfde gegiechel als bij een expositie in New York waarbij de tegenprestatie van de aankoop van Manhattan wordt getoond.
Als je activeert, ga je dus richting van een of andere actuele waarde. Welke hangt af van het beoogde nut van activeren. Activeren omwille van het activeren (of om je te onderscheiden van een bioscoopjaarrekening) heeft weinig nut. Je toont een groot vermogen waar je niet aan kunt komen.
Een nuttigere functie is die welke Kalshoven voorstelt: als maatstaf voor de waarde van een museumbeleggingsfonds. Dat zal in de richting van een soort dagwaarde gaan, hoe onbetrouwbaar ook, want er is een maar een kleine markt die inderdaad sterk afhankelijk is van mode en actualiteit. Maar wie een betere maatstaf weet, mag het zeggen.
Maar er is ook een andere functie, meer ten behoeve van het museum zelf. Van de collectie hangen maar enkele procenten ten toon; de overgrote meerderheid staat in depot en blijft daar, al is de laatste decennia wel een samenwerking tot stand gekomen om die collectie elders ten toon te stellen.
Niettemin is met zo'n groot depot de vraag gerechtvaardigd of een depotcollectie wel aangehouden zou moeten worden; of stukken die niet tot de kerncollectie horen, beter afgestoten zouden kunnen worden en met de opbrengst de kerncollectie kan worden verbeterd.
Vanuit deze achtergrond is het verstandig een beeld te hebben van de waarde van de collectie opdat, zodra een gewenste aankoop voor de kerncollectie in beeld komt, gekeken kan worden welke stukken daarvoor opgeofferd zouden moeten worden. Voor deze waarde kijk je niet naar de dagwaarde, maar naar een trendmatige waardeontwikkeling die een indicatie (en niet meer dan dat) geeft welke mogelijkheden er zijn.
De voorafgaande weken is beroering ontstaan door het plan van directeur Stanley Bremer van het Rotterdamse wereldmuseum om een deel van de collectie te verzilveren en het rendement op de opbrengst benutten voor de aanzuivering van exploitatietekorten.
Dit is niet de plaats om te vertellen wat ik daarvan vind, wel om te constateren dat dit ook een reden is om de waarde van de collectie in beeld te brengen.
Over dit onderwerp is vrijwel geen vakliteratuur en ik pretendeer niet de laatste wijsheid te hebben. Daarom een oproep aan betrokkenen aan deze discussie deel te nemen.
Jan Achten
Reacties (10) | Reageer
Geplaatst door info@pahladsingh.in - 20-10-2011 15:31:30
De IPSAS Board heeft een interessant discussion paper uitgebracht, gebaseerd op de eerder genoemde regels in de UK. Verder wil ik de verslaggeving in Nieuw-Zeeland in deze aanbevelen, daar blijkt duidelijk dat men hier lichtjaren verder is.
Geplaatst door Bas Faassen - 19-10-2011 14:45:45
Geachte heer Jansen,
Mijn mailadres is te vinden in het RA-register. Ik ga er vooralsnog even van uit dat u ook accountant bent.
Met vriendelijke groet,
Bas Faassen
Geplaatst door Willem Jansen - 18-10-2011 13:39:15
Bas Faassen, zou u mail kunnen geven voor vragen over u masterscriptie?
Geplaatst door Bas Faassen - 14-10-2011 0:02:30
In 2009 heb ik in het kader van mijn masterscriptie onderzoek gedaan naar de mate waarin musea in NL, UK, USA, Australie, Canada en Nieuw Zeeland in hun jaarverslag verantwoording af leggen over de waardering, de waardeontwikkeling, het beheer en de staat van onderhoud van museumcollecties. Uit het praktijkonderzoek blijkt dat er grote kwaliteitsverschillen zijn tussen de jaarverslagen van de musea in de geselecteerde landen en tussen individuele jaarverslagen. De jaarverslagen van musea uit Australië, Nieuw-Zeeland, en in mindere mate Groot-Brittannië en Canada zijn bovengemiddeld. De jaarverslagen uit Nederland en de Verenigde Staten zijn slechter dan gemiddeld. Opvallend is het dat er zo weinig informatie verstrekt wordt over het collectiebeheer in al haar facetten, terwijl op grond van de museumdefinitie de conclusie getrokken moet worden dat de collectie van essentieel belang is voor realisatie van de museumdoelstellingen. Wanneer musea de doelen uit het collectieplan in het jaarverslag zouden opnemen, en deze doelen af zouden zetten tegen de realisatie ervan zou de verslaglegging van musea belangrijk kunnen verbeteren.
Geplaatst door Dick van Offeren - 5-9-2011 21:36:24
De jaarrekening van een non-profitorganisatie kent zo haar eigen problematiek. Het Stramien verklaart zichzelf toepasbaar op ondernemingen (alinea 8), dus niet op non-profits.
Daarmee komen we dus niet verder. Waarom zouden we de waarde van de collectie willen verantwoorden in de jaarrekening? Welke gebruiker is hier in geïnteresseerd? Het meer voor de hand liggend de collectiebeschrijving extra-comptabel bij te houden ten behoeve van bijvoorbeeld toezichthouders, verschaffers van vreemd vermogen en donateurs. Vanuit het standpunt van financial management zie ik geen problemen om depotstukken te verkopen als de waarde van het museum er als geheel door toeneemt. De liquide middelen van het museum nemen toe en bovendien is men bevrijd van de opslag- en bewaarkosten. Als het stuk in een andere museum leidt tot meer bezoekers is er ook nog een maatschappelijke bate te realiseren.
Geplaatst door Redactie Accountant.nl - 31-8-2011 20:42:26
De door Bertusje genoemde discussion paper heeft in juni 2009 geresulteerd in een Financial Reporting Standard (FRS 30, Heritage assets), zie
www.frc.org.uk/images/uploaded/documents/FRS30%20Web%20Optimised.pdf
Groeten,
Erwin Breij
webredacteur Accountant.nl
Geplaatst door Jan Weezenberg - 31-8-2011 17:54:24
Geachte Redactie,
Als docent AO hamerde ik destijds bij het onderwerp "inventarisatie" erop dat de vraag moest worden beantwoord: aanwezig en in goede staat. ?
Voorbeelden uit mijn eigen waarneming en uit fraudeverhalen: vaten wijn, waarvan een deel op een bepaald moment slechts water bleek te bevatten, uitgeleende kunstvoorwerpen, waarvoor vervalsingen werden teruggebracht, afgekeurde productie die tussen de goedgekeurde productie werd opgeborgen, dure langspeelplaten die in een geluidscabine in de hoezen van opruimingsplaten werden gestopt en voor een fractie van de prijs de winkel uitgingen.
Gezien de enorme hoeveelheden en de financiele belangen lijkt het me moeilijk om te verklaren : aanwezig en in goede staat, zelfs als een expert meegaat bij de inventarisaties.
Musea hebben in de regel niet zo veel personeel dat adequate functiescheiding, overdracht van waarden etc. goed bruikbaar kunnen worden vastgelegd.
Niet onbelangrijk is de gewenste aanwezigheid van een voortdurend actief zijnd fysiek beveiligingssysteem, dat niet zo maar kan worden uitgeschakeld (Museum Frans Hals).
E.e.a. lijkt me een leuk onderwerp voor een afstudeeropdracht.
ICT (chips met luide pieper) speelt misschien een rol in de toekomst evenals GPS indicatoren waarmee lokaties van vermiste stukken kunnen worden gelokaliseerd.
Geplaatst door Harry Mock RA - 31-8-2011 16:47:56
Voor een goedkeurende verklaring van een accountant is toch meer nodig dan het tellen van de bezoekers , de gedronken kopjes koffie. en de verkochte ansichten.
Het gaat om een voorraad van zeer waardevolle kunst voorwerpen, , grotendeels opgeborgen in kelders en kluizen. Zo de accountant al niet zelf een steekproef doet of bepaalde voorwerpen aanwezig zijn, dient het controleprogramma erop gericht te zijn uitgebreide te onderzoeken ,hoe zorgvuldig de museale instelling de collectie beheert en hoe vaak en wanneer er aanwezigheidscontroles hebben plaatsgevonden.. Ook de verschillen tussen de fysieke voorraad en de juridische voorraad dienen vastgelegd en gecontroleerd te worden, er zijn bruiklenen ontvangen en er zijn bruiklenen gegeven..Hoe is de volledigheid van de schenkingen , de bruikleenovereenkomsten te controleren. Ook kan het voorkomen dat de eigendom betwist wordt met claims uit WO II,er kunnen langdurige processen lopen. Naar mijn mening dienen in de toelichting op de balans een goede indicatie te worden gegeven omtrent de omvang en samenstelling van de collectie.
Bij een steekproef van 4 jaarverslagen van de allergrootste musea blijkt dat 2 jaarverslagen waren voorzien van een goedkeurende accountantsverklaring zonder voorbehoud, en bij de andere 2 ontbrak elke accountantsverklaring bij de gepubliceerde balans en resultaatrekening.
Uit verzamelaarsoogpunt zou het verfrissend zijn als er overtollige kunstwerken door de musea op de markt gebracht zouden worden, bijvoorbeeld de doubletten en werken die bijvoorbeeld 20 of 25 jaar niet publiekelijk tentoongesteld zijn ,
De suggestie van de Directeur van de Museumvereniging, om een ruilcircuit op te zetten teneinde de kerncollecties te verbeteren verdient ook nadere aandacht.
Geplaatst door Bertusje - 31-8-2011 14:21:19
Beste Jan,
Er is wel vakliteratuur op dit gebied te vinden. De juiste zoekterm is heritage assets. Zo heeft de Britse ASB in 2006 hierover een discussion paper gepubliceerd. O.a. te vinden op de site van iasplus.com.
Geplaatst door Johan Peters - 31-8-2011 13:59:22
Er van uitgaande dat het museum een not for profit organisatie is waarbij het vermogen in de dode hand zit en waarbij het in de collectie opgenomen bezit niet bedoeld is om te vervreemden, te bezwaren of om daar een ander rendement mee te behalen dan voortkomend uit de tentoonstelling as such, zie ik geen enkele reden om hier een waardering voor op te nemen. Kijk bijvoorbeeld eens naar de jaarrekening van een organisatie als Geldersch Landschap / Gelderse Kastelen waarbij vergelijkbare problematiek speelt.
Dat hierdoor een grote stille reserve zou kunnen ontstaan lijkt me geen probleem, daar die reserve in beginsel nooit wordt gerealiseerd. En laten we wel wezen: nagenoeg elke entiteit met duurzaam bezit in de vorm van onroerend goed heeft wel stille reserves. Dat vindt niemand raar: waarom zou dat dan bij een museum wel een probleem worden?