Relatie accountant-gecontroleerde moet op de helling
donderdag 30 juli 2009 | 
6 reacties
Het is u vast ook opgevallen: een terugkomend onderwerp in de discussie over de rol van rating agencies in de kredietcrisis is hun gebrek aan onafhankelijkheid. Op 10 juli 2009 stond het er weer: "Wisten zij werkelijk niet dat deze bureaus zich laten betalen door de bedrijven die zij beoordelen - en dus verre van onafhankelijk zijn?" (Marcel Metze en Adriaan Meij in het Financieele Dagblad: Nout Wellink moet aftreden.)
Ook de accountant wordt betaald door degene wiens jaarrekening hij controleert. Weliswaar is er een enorm uitgebreide en gedetailleerde regelgeving over onafhankelijkheid, maar die moet toch voornamelijk verhullen dat het kernprobleem niet is opgelost. Omdat de wetgever dat ook wel weet, is er onafhankelijk publiek toezicht op accountantskantoren ingesteld. Maar het blijft het paard achter de wagen spannen. Kunnen we het beter regelen?
De controlerend accountant zou moeten worden betaald door een instelling die een concreet belang heeft bij objectieve en betrouwbare informatie over de gecontroleerde, niet zijnde de gecontroleerde zelf. Zo'n instelling zou het algemeen belang dienen. Het zou bij uitstek een rol voor een toezichthouder kunnen zijn, zoals De Nederlandsche Bank (DNB) voor banken en verzekeraars.
In het begin van deze eeuw is het begrip 'organisatie van openbaar belang' (OOB) geïntroduceerd in de Europese regelgeving. Een OOB is een entiteit die van groot algemeen belang is als gevolg van de aard van haar bedrijfsactiviteiten, omvang of personeelsbestand. In ieder geval vallen daaronder beursgenoteerde ondernemingen, banken en verzekeringsmaatschappijen; maar het staat de lidstaten vrij om ook andere entiteiten aan te merken als organisaties van openbaar belang.
Waar het functioneren van een organisatie van groot algemeen belang is, daar past toezicht, zou je denken. De wetgever heeft het nodig gevonden om extra zware eisen aan de accountant van een OOB te stellen; maar was het niet logischer geweest om een OOB per definitie onder toezicht te stellen?
Dan is het schema als volgt. Je hebt een gecontroleerde, een toezichthouder op de gecontroleerde, een controleur, en een toezichthouder op de controleur. De controleur krijgt zijn opdracht van, en rapporteert aan, de toezichthouder van de gecontroleerde.
Voorbeeld: een bank is een OOB. Hij staat dus onder toezicht, namelijk van DNB. Die benoemt in het kader van haar rol als toezichthouder de controlerend accountant. Dat is nu niet zo.
Voor banken en verzekeringsmaatschappijen bestaan al deze rollen dus al, maar de relaties zijn verkeerd gelegd. Voor beursgenoteerde bedrijven bestaat er geen toezichthouder, daar vertrouwde de wetgever op de raad van commissarissen. Hoe daarover wordt gedacht, is onlangs nog eens onderzocht door het FD ('Commissaris slaapt voornamelijk', Jan Fred van Wijnen). We zouden dus op zoek moeten naar een toezichthouder voor beursgenoteerde ondernemingen, en zo voor elke categorie van OOB.
Omgekeerd, daar waar we de constructie van onafhankelijk toezicht te zwaar vinden, is kennelijk geen sprake van een voldoende zwaarwegend openbaar belang. Maar dan is ook de wettelijke controleverplichting niet gerechtvaardigd. Immers, alleen daar waar een onafhankelijke toezichthouder functioneert, kan de accountant een onafhankelijke opstelling tegenover de gecontroleerde waarmaken.
In alle andere situaties dient de wettelijke controleverplichting te vervallen.
Joop Anemaet
Reacties (6) | Reageer
Geplaatst door Anemaet - 24-8-2009 11:21:27
Bij deze wil ik graag terugkomen op de reactie van Alexander Vissers.
In tegenstelling tot wat Alexander veronderstelt, is niet de schijn maar de werkelijkheid in de onafhankelijkheid van accountants mijn centrale probleemstelling. De ervaring van jaren heeft geleerd dat de onafhankelijkheid van accountants blijvend onder druk staat, en dat claimangst daarvoor geen afdoende remedie is. De instelling van extern toezicht op accountants heeft ongetwijfeld een kwaliteitsverbetering bewerkt, maar in termen van onafhankelijkheid lijkt er nog alle ruimte voor verbetering – zie de commentaren op de rol van accountants (of liever de afwezigheid daarvan) in de aanloop naar de kredietcrisis.
Wat betreft de problematiek van internationale controle heeft Alexander natuurlijk gelijk. Mijn voorstel behelst dat de accountantscontrole aanhaakt bij het toezicht op de onderneming van gecontroleerde. Voorwaarde is dan wel dat er effectief toezicht mogelijk is. Niet voor niets wordt als één van de oorzaken van de kredietcrisis genoemd dat het toezicht op internationaal opererende financiële instellingen aan effectiviteit heeft ingeboet omdat het nationaal georganiseerd is. Pas als deze situatie is verbeterd – lees: het toezicht internationaal wordt gecoördineerd – is het zinnig om de accountantscontrole daarop te laten aanhaken. Dat onderwerp staat dan ook terecht op de politieke agenda. Ondertussen wordt gewerkt aan een verbetering van de communicatie tussen accountant en nationale toezichthouder, wat een stap in de goede richting is.
Maar dichter bij huis kunnen we sneller meters maken als we zouden willen. De Nederlandse overheid zou zelf kunnen besluiten om het OOB begrip uit te breiden tot, om maar wat te noemen, woningcorporaties, ziekenhuizen en thuiszorginstellingen. Als we het dan zo regelen dat de accountants van deze instellingen worden benoemd door de respectievelijke toezichthouders in deze sectoren, zouden we door intensieve communicatie tussen instelling, toezichthouder en accountant de effectiviteit van het toezicht, waarin begrepen controle, kunnen verbeteren, en daardoor hopelijk de kans op ontsporingen verminderen – u kent ze nog wel, die investering in een cruiseschip, een ziekenhuis dat failliet ging, en de cowboys in de thuiszorg.
Geplaatst door Marcel van Brouwershaven - 19-8-2009 9:11:19
Als we het helemaal eenvoudig willen doen, laat dan de AFM en andere toezichthouders via een omslagstelsel de kosten voor een reguliere wettelijke controle aan een sector in rekening brengen. Accountantskantoren brengen mensen in om deze controles uit te voeren. Mooi zou zijn als deze mensen in gemengde teams zouden werken (dus geen concurrentie, alleen voor betaalbare kwaliteit).
De sector wordt goed bediend, de accountantskantoren krijgen een redelijke vergoeding voor hun controlepraktijk en kunnen hun adviespotentieel volledig en onafhankelijk benutten voor hun clienten. En controlerende accountants zijn bevrijd van de druk om aanvullend werk binnen te brengen.
Geplaatst door Alexander Vissers - 12-8-2009 23:59:17
Geachte Heer Anemaat,
Uw idee roept onmiddellijk sympathie op voornamelijk omdat de "independence in appearance" sterk verbeterd, maar ik kan mij niet voorstellen dat het praktisch uitvoerbaar is. Bovendien, als alleen de "independence in appearance" het probleem is, dan is de door U voorgestelde systeemwijziging een veel te grof middel om dit probleem te tackelen.
De vraag is ook of er werkelijk behoefte aan is. Claimangst gepaard met streng intern en extern toezicht op de accountants zouden volgens mij voldoende garanties moeten zijn voor een professionele opstelling van de accountant binnen een client - accountant relatie.
Ik denk dat het huidige model heel moeilijk vervangbaar is, en onderstaande argumenten het succes van het Big Four model aardig verklaren.
De belangrijkste reden is, dat organisaties van openbaar belang voor het merendeel internationaal werkzaam zijn. Dat maakt het voor een nationale toezichthouder vrijwel onmogelijk een accountant te benoemen. Neem als willekeurig voorbeeld de ING Groep, de ING groep oefent in meerdere landen een bankbedrijf en een verzekeringsbedrijf uit en valt dus in meerdere landen onder het bankentoezicht en verzekeringstoezicht. Verder zijn de aandelen aan meedere beurzen genoteerd en valt de ING dus onder het Beurstoezicht van meerdere landen. Moet de Nederlandse, de Belgische of bijvoorbeeld de US banktoezichthouder de accountant benoemen, de beurstoezichthouder? En welke accountant is dat, welke van de Big Four franchisehouders komt in aanmerking, de Nederlandse E&Y/KPMG/Deloite of PwC, of de US Amerikaanse?
Een tweede groot nadeel van de benoeming door de toezichthouder of overheid zijn de mogelijke claims en mogelijk de administratieve rechtsgang tegen beslissingen van / benoemingen door de toezichthouder. En verder is de kans op conflicten met een niet door de onderneming -bevoegde organen daarvan - benoemde accountant vele malen groter dan met een accountant die door de onderneming zelf is geselecteerd en benoemd, en daar is niemand mee gediend.
Een derde nadeel is de tijd, jaarverslagen dienen, om verschillende redenen, waaronder het beperken van het risiko van handelen met voorkennis en relevantie van de informatie op korte termijn na afloop van de verslaggevingsperiode te worden gecontroleerd en gepubliceerd. Een client-opdrachtgever - accountantrelatie is in dezen veel productiever dan een gecontroleerde - externe controleur verhouding.
Als aanvullend argument geldt, dat de controle ook t.b.v. de onderneming zelf wordt uitgevoerd, en daar hoort de onderneming, middels haar organen waaronder de algemene vergadering van aandeelhouders en raad van commissarisen de belangrijkste stem in te hebben.
Geplaatst door Joop Anemaet - 6-8-2009 6:42:09
Beste A. Vellekoop,
Dank voor je reactie, je slaat de spijker op z’n kop. Ik zou er voor pleiten om de OOB definitie uit te breiden tot alle organisaties waar we op grond van maatschappelijk belang vinden dat controle wettelijk verplicht moet zijn. Denk bijvoorbeeld aan ziekenhuizen en woningcorporaties.
Als die uitbreiding een feit is, heb je volgens mij niet daarnaast nog een grootte-criterium voor wettelijke controle nodig; dat kan vervallen. Denk aan grote en middelgrote BV’s, met veelal een dga aan het hoofd. Laat marktpartijen zelf maar besluiten of zij de kosten van een vrijwillige controle de moeite waard vinden, of dat met een goedkopere samenstelopdracht hetzelfde nut kan worden behaald!
Geplaatst door A. Vellekoop - 5-8-2009 9:24:34
Op dit moment is het maatschappelijk belang ten dele vastgelegd in de grootte criteria. Middelgrote en grote ondernemingen zijn kennelijk organisaties met een maatschappelijk belang. En om wille van dit belang moeten deze jaarlijks een wettelijke controle ondergaan.
Waarom laten we de maatschappij niet zelf beslissen wie er gecontroleerd wordt? Geen vaste controleplicht, maar bij voldoende onderbouwd verzoek kan er een verplichting ontstaan. OOB daarvan natuurlijk uitgezonderd, deze hebben een te groot maatschappelijk belang.
Toch zegt er een stem in mij dat het huidige systeem ook veel voordelen heeft. Externe controle stelt eisen aan de organisatie. De verantwoordingscyclus is een gezonde, ook voor de onderneming zelf. Onbewust hebben belanghebbende bij niet-OOB (bijvoorbeeld leveranciers, werknemers etc.) toch belang bij een externe controle. De aanwezigheid van deze controle alleen al dwingt de agent (directie) zich aan de regels te houden. Waarom zouden we afbreuk willen doen aan een verantwoordingscyclus?
Geplaatst door Dennis Doornbos - 31-7-2009 4:32:17
Beste Joop,
In eerdere reacties heb ik al eens aangegeven dat het mij hier naar toe moet gaan. Voor mij is het onbegrijpelijk dat de hele wereld aan het veranderen is, alle business modellen worden onder de loep genomen....behalve ons eigen beroep, vreemd.
Is wenselijk dat het huidige model betekent dat in tijden van crisis er getracht moet worden het winstniveau van kantoren op peil te houden terwijl aan de andere kant het maatschappelijk verkeer verwacht dat er juist meer gedaan wordt? Nu zie ik de reactie al komen van de beroepsgroep, wij zullen nooit toestaan dat de kwaliteit onder druk komt te staan. Dat geloof ik ook wel, echter voor de buitenwereld is het echter niet te begrijpen. Het beroep moet duidelijker en eenvoudiger worden en datgene doen waarvoor men wordt gevraagd, onafhankelijk zijn en werkzaamheden verrichten in belang van het maatschappelijk verkeer.
De recente discussie over opleiding en titels gaat mogelijk ook de verkeerde kant op, basis accountant met specialisaties....dat wordt er niet duidelijker op volgens mij, maar misschien zie ik dat verkeerd. Wellicht beter om OA (Openbaar Accountant) in te voeren, deze accountants mogen alleen ondertekenen en moeten een strenge opleiding en praktijkstage doorlopen en krijgen daar uiteraard goed voor betaald. Alle RA's vallen vervolgens niet meer onder het wettelijke toezicht. Dat sluit ook beter aan bij de praktijk, in de adviespraktijken van de huidige kantoren werken immers ook niet-RA's als partner en ondertekenen rapporten. Dat geeft een aardig scheef beeld, partner A (is RA) schrijft een rapport en kan middels het tuchtrecht worden aangesproken. Partner B (geen RA) schrijft eenzelfde rapport en valt niet onder het tuchtrecht. Begrijpt het maatschappelijk verkeer dit nog?
Om misstanden te voorkomen, bovenstaande is op persoonlijke titel geschreven