Winst is een goede prestatiemaatstaf voor NS

donderdag 25 oktober 2007 | 2 reacties

Minister Bos wil bij overheidsbedrijven variabele beloning van bestuursleden prestatieafhankelijk maken. Deze prestaties zouden niet in termen van winst mogen luiden, maar zouden zuiver het maatschappelijk nut van de prestatie moeten weergeven. Expliciet werd op-tijd-rijden door NS in dat verband genoemd.

Deze benadering lijkt sympathiek, maar is het niet. Vergroting van stiptheid is namelijk niet per se wenselijk omdat men de maatschappelijke baten en kosten moet afwegen. Maatstaven als stiptheid bij NS of klanttevredenheid bij energiebedrijven zijn per definitie incompleet omdat ze maatschappelijke kosten en baten negeren.

Uit onderzoek is bekend dat managers onwenselijk gedrag vertonen als zij expliciet op een incomplete maatstaf worden beoordeeld en beloond. Zo zal - om bij het voorbeeld van NS te blijven - een NS-manager enorm zijn best doen om op tijd te rijden wanneer zijn dertiende maand hiervan afhangt. De vraag is alleen: tegen welke kosten? Zo kan hij machinisten onder druk zetten hun stiptheid te vergroten. Zelfs als de machinist hiervoor niet zal wijken vanwege het mogelijke gevaar dat hij dan creëert voor de reiziger, zullen met de druk van de NS-manager kosten zijn gemoeid. De machinist weet immers dat hem wat boven het hoofd hangt als zijn stiptheid niet verbetert. De hiermee veroorzaakte stress brengt kosten mee voor NS.

De NS-manager kan in verband met vertragingen ook meer kosten in rekening brengen bij Prorail. Daarmee verbetert wellicht op korte termijn de stiptheid, maar op lange termijn legt het druk op de relatie tussen NS en Prorail.

Zouden we in plaats van tijdigheid winst als prestatiemaatstaf nemen, dan werden de kosten van stress of van de verslechterde relatie met Prorail automatisch meegenomen in de overweging van de manager, voordat hij zou besluiten de machinist onder druk te zetten de stiptheid te verhogen. Hij zou ook de verwachte extra opbrengst uit stiptheid meenemen om langs die weg tot een gebalanceerde afweging tussen baten en kosten te komen.

Zouden we nu toch stiptheid willen opnemen in het contract, bijvoorbeeld omdat niet de huidige maar de toekomstige omzet gunstig door stiptheid wordt beïnvloed, dan is een mix van winst én stiptheid te prefereren boven stiptheid alleen. We kunnen de NS-manager dan even goed voor winst- en stiptheidprestaties belonen. Als hij namelijk een hogere winst weet te realiseren bij een hogere stiptheid, dan heeft hij op zijn minst een schouderklopje verdiend!

Jan Bouwens is hoogleraar accounting aan de Universiteit van Tilburg

Een uitgebreider versie van dit opiniestuk wordt gepubliceerd in ‘de Accountant' van december 2007.

Reacties

Geplaatst door Bouwens - 29-10-2007 12:47:44

Het is de vraag of het maatschappelijk nut het best wordt gediend door veel lijnen open te houden. Maar als dat toch het doel is, kan NS een licentie worden gegeven op voorwaarde dat bepaalde lijnen worden bediend. Binnen die beperking is winst evengoed een bruikbare maatstaf.

Geplaatst door L. Koopmans - 25-10-2007 12:08:32

Winst is geen vies begrip voor overheidsbedrijven, maar ook niet zaligmakend. Dit soort bedrijven dient ook rekening te houden met de maatschappelijke taak. Stuurt een overheidsbedrijf op winst, dat zal dat ongewenste neveneffecten met zich mee kunnen brengen. In het geval van de NS kan dit bijvoorbeeld leiden tot het laten rijden van minder treinen (in het geval dat dit rendement oplevert) en het fors verhogen van de ticketprijs. Hetzelfde kan het geval zijn bij bijvoorbeeld woningcorporaties. Door forse huurverhogingen en het bouwen van minder sociale huurwoningen is goed voor de winst, maar druist in tegen de maatschappelijke taak.