Onderwijs over ethiek: nuttig gefriemel in de marge

woensdag 23 september 2009 | 8 reacties

‘Caritas in Veritate'. Ik moest - ondanks in mijn schooltijd zes jaar lang Gregoriaans te hebben gezongen - toch eerst even de vertaling opzoeken van de titel van deze wat onderbelichte laatste pauselijke encycliek, over (mede) de kredietcrisis, de mores en het maffe van haar hoofdrolspelers, en het lot van hun slachtoffers. Een in wezen sociaalethisch manifest dat deze zomer - wat ongelukkig getimed in de publicitaire schaduw van Michael Jacksons overlijden - is uitgebracht.

Het is nu ook in het Nederlands beschikbaar, onder de innemende titel 'Liefde in Waarheid'. Met duurzaamheid als de duurzame rode draad. Het gaat hier om het hart van onze broodwinning, dus welke accountant kan daar op tegen zijn?

Het zal niet verbazen dat de pauselijke aan- en vermaningen - als je je tenminste eerst een weg wilt banen door een spaghetti aan conventionele RK kerkelijke leer en dogma's, alias pauselijke bonussen - aardig sporen met de aardsere analyses (van politiek links tot rechts) over de uitspattingen die voerden tot de misère die we nu kennen onder de titel 'kredietcrisis'.

De encycliek zet weer aan tot denken over wat een ethisch reveil - oproepen daartoe zijn ook te horen op deze website - in werkelijkheid nu echt te bieden heeft. En wat er van overblijft als we de volgende economische ideologie verwelkomen. Een ideologie die het kompas reset op nieuwe kritische succesfactoren voor onze carrière en inkomsten, en op de prijs die de dwarsliggers onder ons moeten betalen. Wanneer ethiek weer gaat concurreren met manna.

Neen, ik vind onderwijs, gesprek en grote conferenties over ethiek best, maar het maximaal te verwachten effect is nuttig gefriemel in de marge. Het verhoogt het bewustzijnsniveau en versterkt daarmee de verantwoordelijkheid. Maar het kan ons ook in slaap sussen met de gevaarlijke gedachte dat daar waar over ethiek wordt gesproken, het ook wordt beoefend.

Ik geloof er niets van dat onderwijs in ethiek ons van eenzelfde collectieve stommiteit als een kredietcrisis kan of zal afhouden. Dat kunnen we alleen zelf bepalen, door de keuzes die we persoonlijk iedere dag weer maken, voor onszelf en anderen.

Met geen enkele garantie als dat vijftig jaar goed is gegaan, we in jaar 51 niet eens een afschuwelijk verkeerde beslissing kunnen nemen. Of, veel waarschijnlijker, sluipendenderwijs hoognodige beslissingen zullen uit- of afstellen, al dan niet met open oren en ogen.'Carpe Diem' in actie, om even de laatste restjes van mijn kennis van Latijn te spuien.

'Caritas in Veritate' is, waar het zich rechtstreeks richt op de menselijke grondoorzaken van de kredietcrisis, een waardig-wollig, zij het wat verlaat en herhaald verhaal. Gelukkig is het aardige dat het niets doet om ons het leven in de aanloop naar een volgende crisis echt makkelijker te maken. Stel je toch zo'n leven voor waar we het allemaal voor elkaar hebben.

Jules Muis

Reacties

Geplaatst door jules muis - 25-9-2009 18:26:36

Leen,

Ik geloof best dat verbodsregels helpen. En als ze maar lang genoeg tijd hebben om mentaal in te slijpen, en nog goed zijn ook en blijvend gedragsveranderend en goed/kwaad inzichtverhogend kunnen werken. Da's winst. Maar dat normatief gepreek ook gevaarlijke illusies creeren die ons van de werkelijkheid af houden. Vandaar: NUTTIG, marginaal, maar ook gevaarlijk.

Johan, Arnout, tjongejonge, hier hebben we voldoende - en prachtig, jawel - materiaal een nieuwe inventariserende open kerk op te richten. Door eerst eens alle combinaties en permutaties van rules based en/of principegedreven, goed en kwaad en de vraag wat komt eerst, de calvinistische en roomse leer, en niet vergeten de humanistische, in kaart te brengen. Vind het heel educatief.
Het beroep heeft gelukkig geen tekort aan mensen die enerzijds denken dat we op water kunnen lopen; of anderzijds alleen hel en verdoemenis zien in alles wat we doen; dat garandeert een uitstekende gevarieerde cast. Heb zelf oog op een dubbelrol, gabriel en lucifer. De voorzitter van het instituut wordt qualitate qua de poortwachter voor vermeende arrivees. Hoeft niet eens petrus te heten, mag ook petra zijn. En onze bedrijfsvoering is dusdanig dat we voorlopig manna in overvloed hebben. Wat niet mag betekenen dat we de duurzaamheids en schaarste vraag, of die van faire distributie, buiten beschouwing moeten laten.
Wat een encycliek en een blogje wel niet allemaal in beweging kan brengen.

Geplaatst door Johan Visser - 25-9-2009 12:45:02

Beste Jules en Arnout,het verschil tussen de katholieke en protestantse aanvliegroutes zit hem vooral in het verschil in visie op het Kwaad.In de katholieke visie is het kwaad eerst en vooral een gebrek aan Goed.Protestanten vinden dat te weinig,het kwaad is volgens hen machtiger.Gevaar van die aanvliegroute is dat voor je het weet het kwaad even machtig is aan het goede oftewel de Schepper.Zijn boeiende filosofische discussies over te voeren. .Ben het met Arnout eens dat het bij oprecht handelen om het hart gaat maar voel ook veel voor de uitspraak van Solzjenitsyn dat misdadigers onder het juk van de wet door moeten.Anders gezegd ik zou graag zien dat tollenaars (lees bankiers etc) hun oneerlijk verworven vermogen teruggaven(o wonder dat is ooit echt gebeurd)vanwege een nieuwe innerlijke overtuiging maar kan er ook mee leven als de wet bepalingen bevat die invordering van semi-legale diefstal mogelijk maakt.Het eerste is natuurlijk beter dan het tweede voor zowel daders als slachtoffers.Overigens moeten we allemaal,ik dus ook,oppassen voor balk en splinter benaderingen

Geplaatst door Arnout van Kempen - 24-9-2009 23:02:59

Beste Jules,

als je weer eens in NL bent, en Tom nodigt ons weer uit, zal ik mijn theologie handboeken mee nemen ;)

Geplaatst door Leen Paape - 24-9-2009 21:38:41

Ik wil ook wel een duit in het zakje doen Jules. 'Onderzoek' (altijd oppassen omdat voor elk onderzoek ook weer een ander onderzoek te vinden is dat het tegendeel beweert) heeft aangetoond dat spreken over ethiek helpt. Zo schijnt het te helpen om studenten voorafgaand aan het tentamen te wijzen op de regel dat spieken niet mag. Ik ga het binnenkort een keer proberen, probleem blijft nog hoe te meten of het echt helpt. Als is het gefriemel in de marge, alle beetjes helpen maar een crisis voorkomen zal het zeker niet. Zo nuchter ben ik ook wel weer.

Geplaatst door jules muis - 24-9-2009 16:42:04

Heer Schmidt, Heer van Rie, goed materiaal het vuurtje verder te stoken. Laat ik even aan andere lezers over.

Arnout, je tekening van het protestantisme as regelgedreven en het katholicisme as principe gedreven heeft mijn ontbijt even koud doen staan. Moet ik even over nadenken. Mijn vader, calvinist, " als het geen pijn doet kan het niet goed zijn" niet ook principe gedreven? Mijn moeder, katholiek, 'maar je gaat wel Vrijdag naar de biecht', niet regelgedreven? Ik ben zelf uit die opvoedings sandwich als en/en bekeerde gekomen, met lichte voorkeur de regels te beperken en de practische werking van de principes niet te overschatten.
Door regelgedreven/principe gedreven als een of/of propositie te poneren doe men het debat geen recht. Ik ken eigenlijk geen goede regelgeving die niet en/en is opgebouwd, met ruimte van de regels af te wijken als dat principieel/situationeel vereist wordt. In de praktijk loopt dat inderdaad anders, met regelgeving te ver doorgeschoten naar de ene of andere kant.
In ieder geval zijn we het met zijn vieren best eens - zo lees ik - over het feit dat ethiek zich beter leent voor het onderwijs dan voor de praktijk. Wat niet betekent dat er geen aandacht aan moet worden geschonken.Maar niet te veel.
Tijd voor de oppositie!

Geplaatst door Arie W. Schmidt - 24-9-2009 13:35:58

Wat te denken van de Tien Geboden?
Met vriendelijke groet

Geplaatst door R van Rie - 24-9-2009 11:07:15

Wat dacht u van Onderwijs in geschiedenis ?

Kan men met rode oortjes en het schaamrood op de kaken lezen hoe de geschiedenis zich herhaalt.
En is men minder verbaasd en misschien beter voorbereid.

Geplaatst door Arnout van Kempen - 24-9-2009 8:44:03

Ik heb al gelezen van Italiaanse bronnen die vinden dat de paus vanwege deze encycliek de nobelprijs voor de economie moet krijgen. Het leek mij wat overdone.

Ooit werd gesteld dat de enorme groei van onze economie, onze welvaart, het kapitalisme (toen dat nog goed klonk) te danken was aan het protestantse denken. Zou het dan nu de paus zijn die de ethiek terug brengt in de economie? Het lijkt me stug.

Neemt niet weg dat er op een iets dieper niveau wel degelijk opvallende combinaties zijn te leggen tussen "rule based denken" uit de meer calvinistische traditie (het moge opvallend zijn dat gereformeerden zwaar oververtegenwoordigd zijn in het accountantsberoep, of dat althans tot voor kort waren), en de huidige vragen naar grenzen aan het kapitalisme, en de meer principle-based manier van denken uit de katholieke traditie (persoonlijk heb ik het altijd wel opvallend gevonden dat de provincie Limburg, bolwerk van de RKK, enige jaren gelden zo werd geteisterd door corruptie-schandalen).

In The Godfather III zit een, imho, pracht-scene, waar de Don in het Vaticaan in gesprek is met een kardinaal. Deze laatste pakt een steen uit een fonteintje, breekt deze en laat zien dat de binnenkant droog is. Zijn uitleg: deze steen ligt al eeuwen in dit water, maar is van binnen nooit door het water aangeraakt. Zo is het ook met Europa: al eeuwen gedrenkt in het christendom, maar haar hart is er nooit door aangeraakt.

Encyclieken zijn mooi, donderpreken van de dominee ook, en lessen ethiek of films van Al Gore c.s., het is allemaal prachtig, maar wat niet van binnen zit, is versiering zonder betekenis.