Accountants waarschuwen al langer voor risico's. Maar dat is niet genoeg

dinsdag 11 november 2008 | 8 reacties

Met een bijdrage in het Financieele Dagblad mengde NIVRA-voorzitter Jan Helderman zich afgelopen zaterdag in het debat over 'accountants en de kredietcrisis'. Dat valt te prijzen. Als je 'geschoren' wordt kun je beter stil zitten, wil immers een oude - maar misschien niet altijd even verstandige - wijsheid.

Het ‘scheren' zagen we in een redactioneel commentaar in het FD, waarin de krant stelt dat het beroep zijn werk in de aanloop naar de kredietcrisis slecht heeft gedaan en dat ingrijpen in de accountantssector onvermijdelijk is.

Maar bijvoorbeeld ook in een recent artikel van econoom Arjen van Witteloostuijn. Deze constateert onder meer dat bij Fortis in 2007 ruim 159 miljard euro aan kredietverplichtingen buiten de balans zijn gehouden en komt - ook al erkent hij dat accountants nu eenmaal te maken hebben met regelgeving - tot het advies om ‘accountancykantoren en credit rating agencies te nationaliseren, de jure door beide taken in handen van toezichthoudende autoriteiten te leggen of de facto door deze activiteiten uit publieke middelen te financieren'.

Wat stelt het accountantsberoep er tegenover? Op dezelfde dag waarop het FD zijn stevige commentaar publiceerde, liet voormalig PwC-voorzitter Jos Nijhuis zich horen. De beleggers en credit raters kregen er van langs. En de accountants? Die hadden op de risico's gewezen, aldus Nijhuis. Jules Muis typeerde het als een 'primadonna reactie'.

Deze week liet de nieuwe KPMG-voorzitter, Herman Dijkhuizen, van zich horen in 'de Accountant'. Hij stelt dat de kredietcrisis bij zijn kantoor al geruime tijd op de agenda staat. 'Het is juist dat wij deze discussie niet via het publieke debat voeren. Overigens mengen accountants zich wel degelijk in de discussie. Het gaat vooral over vraagstukken van verslaggeving en risicobeheersing.'

In Accountancynieuws waarschuwt hij deze week voor te snelle regelgeving. 'Er zijn veel zaken gedaan met derivaten en credit default swaps en CDO's en al die mooie technische dingen. Allemaal gedaan conform de regeltjes. Ik denk dat die in veel gevallen keurig zijn gevolgd.'

NIVRA-directeur Gert Smit wijst erop dat de internationale kantoren zich actief hebben gemengd in discussies over fair value, en stelt dat het debat niet via de voorpagina's van de kranten hoeft te verlopen. 'Sterker nog, op het moment van de brand kun je je energie beter steken in helpen met blussen dan in een evaluerend gesprek met de toeschouwers.'

Terug naar Helderman. Terecht stelt hij dat de accountant die een jaarrekening controleert, toetst of er op een bepaald moment een getrouw beeld is; en dat dat kan leiden tot een goedkeurende verklaring.

Terecht stelt hij dat de accountant naar risico's behoort te kijken en deze aan management en toezichthouders moet rapporteren; en dat die daar vervolgens iets mee moeten doen.

Terecht wijst hij erop dat de beroepsorganisatie de afgelopen jaren en ook recent bij herhaling aandacht is gevraagd voor de risicobeheersing bij ondernemingen.

En terecht dat hij erop wijst dat de hoorzittingen van het Amerikaanse congres over AIG aantonen dat de accountant op significante gebreken in de risicobeheersing heeft gewezen.

Maar is het door accountants wijzen op die risico's, zoals Helderman en Nijhuis stellen, genoeg? Is het wijzen naar de grote hoeveelheid regels (Dijkhuizen) en het verwijzen naar de participatie in het debat over fair value (Smit) genoeg?

Waarom werd trouwens het debat niet gevoerd toen Jules Muis een aantal jaren geleden tijdens de Accountantsdag op risico's en (een gebrek aan) regels in de derivatensfeer wees? Hij bleef een roepende in de woestijn ...

Weer terug naar Helderman en zijn verwijzing naar de AIG-casus. Ik publiceerde daarover in een eerdere weblog. De accountant waarschuwde in eerste instantie - zoals het hoort - het management en het audit committee. Maar ook de buitenwereld, in de verklaring bij de gepubliceerde stukken van AIG over het jaar 2007 (pagina 129). Een positief oordeel over de cijfers ging vergezeld van de constatering dat 'a material weakness in internal control over financial reporting related to the AIGFP super senior credit default swap portfolio valuation process and oversight thereof existed'. Hij voegt er geruststellend aan toe dat dit echter geen invloed heeft op zijn opinie aangaande de jaarstukken.

Als je niet beter zou weten leest het als een control letter bij een side letter, om het in termen van de Ahold-saga te beschrijven. En wellicht is de geruststelling gewoonweg terecht, omdat de accountant aanvullende controles heeft uitgevoerd. Dat moet te zijner tijd dan wel uit zijn dossier blijken.

Maar dan nog kunnen er vragen resteren. De accountant heeft op de risico's gewezen. In algemene termen. Maar wees hij telkens op alles wat hij wist? Ik refereer aan drie punten in de AIG-casus die op zijn minst vragen oproepen (zie voor een uitgebreide behandeling de genoemde eerdere weblog).

Ten eerste de verklaring van intern accountant Joseph Denis. Hij stapte op bij AIG omdat het werken hem onmogelijk werd gemaakt door de hoogste baas van AIG. Denis stelde het hoofd van de interne accountantsdienst daarvan op de hoogte, die begrip voor zijn ontslagname toonde. Tsja.

Maar hij stelde ook de externe accountant in kennis. In oktober 2007, vóór het afgeven van de accountantsverklaring. Wat is de accountant verteld? En wat heeft hij daarmee gedaan?

Een tweede punt betreft een meeting of directors op 8 mei 2008 in aanwezigheid van onder meer bankiers. De accountant stelt daar onder meer dat hij 'continues to be comfortable with the AIG process and results.' En 'continues to be comfortable with Management's judgements in both the December 31, 2007 and March 31, 2008 valuations'. In een reactie op mijn eerdere weblog schrijft Georg Kellersman daarop dat het opvallend is dat de accountant de enige keer dat er buitenstaanders aanwezig zijn, minder kritisch is.

Het derde punt betreft het feit dat de accountant ruim voor zijn statement in laatstgenoemde bijeenkomst heeft gesproken met de toezichthouder. Deze schreef daarop een brief aan het management van AIG waarin zorgen worden geuit over het interne controleproces binnen AIG. De toezichthouder stelt dat onder meer uit discussies met de externe accountant bleek dat 'AIGFP was allowed to limit access of key control groups while material questions relating to valuation'. Enterprise Risk Management, de Corporate Comptroller en de CFO van de Financial Services Division, waren buitenspel gezet.

Het buitenspel zetten van deze partijen is nogal wat. Het klinkt als het afreizen naar een malariagebied zonder het innemen van de vereiste pillen.

Het is overigens 'grappig' om te zien hoe het management van AIG dit punt in de door de accountant goedgekeurde stukken heeft verzacht door te zeggen dat het proces 'did not operate effectively'. Dit soort frases van een directie zijn in het licht van de constateringen van de toezichthouder triest en verwerpelijk. Maar wellicht kunnen ze het uitleggen aan de belegger. Of aan de rechter ...

Terecht stelt Gert Smit in zijn column dat het nog te vroeg is voor conclusies en dat we daartoe eerst moeten beschikken over de noodzakelijke feiten. De AIG-casus - maar er speelt natuurlijk veel meer casuïstiek - geeft ons veel feiten en laat zien dat het in elk geval te makkelijk is om te zeggen 'de accountant heeft op de risico's gewezen'.

Laten we ons niet verschuilen achter de regels (‘die waren nu eenmaal zo en zijn goed toegepast') en het wijzen op risico's (‘we hebben het toch gezegd?'). Participeer als beroep actiever in de discussie over oplossingen. In het openbaar. En stel waar mogelijk het thans onrustige maatschappelijk verkeer gerust.

Laat ons vaststellen dat de huidige crisis toont dat de accountant meer instrumentarium en verantwoordelijkheid dient te krijgen dan louter het management 'erop te wijzen' dat er risico's zijn. Die vaststelling mag dan van mij overigens best op de voorpagina van de krant.

Het zou de kracht vanuit het beroep tonen. Dat is beter dan anderen de conclusie te laten trekken of wachten op de politieke Pavlov-reactie van stringentere regels voor accountants. Daar zit niemand echt op te wachten.

Reacties

Geplaatst door jules muis - 17-11-2008 13:34:23

Berry Berry, niet alle onbekenden in een vergelijking zijn onbekende onbekenden. Sommigen vinden gewoon hun oorzaak in ontkenning of het fundamentele recht geen getuigenis tegen jezelf af te hoeven leggen (5th Amendment). Heel menselijk, heel begrijpelijk. Je bent al lang deel/ gevangene van 'het systeem'. Hoe vertel je het je baas dat het toch wel wat anders kan zijn? Weer anderen vinden hun oorzaak in het feit dat mensen op de duur in hun eigen verkooppraatjes gaan geloven; of die van hun voorgangers (bovendien, "het is toch zo lang goedgegaan, heeft de toets van de markt doorstaan?"). Allemaal heel menselijk, heel begrijpelijk en o zo reeel. Zie al die zakenbanken die tot najaar 2007 ! hun eigen- of die van anderen- giftige producten kochten. En eraan ten ondergingen. Deze crisis wordt een feest van herkenning voor gedrags-sociologen. Want het verschijnsel is allemaal al een keer in kaart gebracht, op velerlei terrein, niet alleen complexe financiele producten.
Jammer dat niemand er ooit eens wat financiele placebos in heeft gemixed, hadden we het veel eerder naar boven kunnen brengen. Waarschijnlijk te duur experiment. Maar ook hier blijkt goedkoop duurkoop met nogal wat slachtoffers. Prachtig voer voor psychologen en accountancy studenten van de 21e eeuw. Of we er ons over tien jaar nog iets van zullen herinneren? Hoe gauw waren we niet de prachtige lessen van de oost-aziatische crisis vergeten? En dat je uit 'irrational exuberance' (Greenspan, 1995) geen economisch wonder kunt brouwen; en dan die aankondiging van dezelfde Greenspan, vier maanden voor de dotcom implosie 6 jaar later, dat het feest dit keer ECHT ging om een duurzame "New Economy".
Nee, het verbaast me niks dat er in die bijeenkomst (ik was er niet bij) geen dubbeltje is gevallen; en geloof ook best dat er alleen maar uiterst integere mensen rond de tafel zaten. Maar in plaats van "Zwarte Zwanen", geloof ik meer in het 'Dijkman effect': een rij best eerlijke en goedbedoelende mensen die op een corporate ladder staan om iemand boven aan die ladder de boodschap te laten horen die hij horen wil, ieder maar 5 graden achteroverbuigend ten opzichte van zijn voorganger op die ladder. Op de duur breekt er iets in zo'n constellatie. Soms kan dat even op zich laten wachten. Dit keer was het ongeveer 2 jaar. Volgende keer.... wie zal het zeggen?

Geplaatst door marcel - 16-11-2008 15:10:19

Beste Berry,

dank voor de update over het seminar met bankiers en accountants, dit naar aanleiding van opmerkingen van Jules Muis. Ik wist niet dat het er is geweest. Een nuttige stap mits er maar kritische geesten aanwezig waren en niet alleen bankiers en accountants die banken controleerden.

De 'Zwarte zwaan'? Zie mijn weblog van een maand geleden bij RTL-Z: http://www.rtl.nl/(/financien/rtlz/nieuws/)/components/financien/rtlz/redactie/column/pheijffer/articles/1013_pheijffer_zwarte_zwanen_en_een_muis.xml

Geplaatst door Berry Wammes - 14-11-2008 23:37:03

Marcel,

Uiteraard moet het beroep de vragen die jij stelt beantwoorden in interactie met de samenleving, maar waar het mij om gaat is dat we ook in die ambitie geen overspannen verwachtingen wekken. Wat in deze kolommen nog niet is opgemerkt is het feit dat het NIVRA in 2005 wel degelijk een publiek debat heeft gevoerd naar aanleiding van de uitspraken van Jules Muis. Tijdens een seminar hebben we met vertegenwoordigers van banken en accountantskantoren toen al de vragen besproken die nu opnieuw worden gesteld. Maar niemand voorzag het potentiële drama. Waarom niet? Een intrigerende verklaring wordt gegeven door Nassim Taleb in zijn boek The Black Swan. Gebeurtenissen die onmogelijk worden geacht, vinden toch plaats omdat mensen vertrouwen op wat ze weten en zich daar letterlijk op blind staren. We simplificeren en categoriseren, maar staan niet open voor wat we niet weten, het onvoorstelbare. We overschatten stelselmatig onze kennis en ervaring.
Terug nu naar het 'early warning' systeem. Want ondanks mijn eerder uitgesproken reserves is dit wel degelijk een waardevol initiatief. Mits het ook ruimte biedt voor tegendraadse geluiden.
Onze Engelse collega's gebruiken de collectieve kennis van beroepsgenoten overigens al jarenlang voor een periodieke economische barometer. Daarmee hebben ze de kredietcrisis niet kunnen voorspellen, maar ze dragen wel bij aan het debat over en het kennisniveau van de staat van de Engelse economie. Dat is al heel wat en dat moeten we in Nederland ook kunnen.

Geplaatst door Marcel - 14-11-2008 9:15:14

Berry,

dank voor je reactie. Die vind ik te makkelijk. Het reageren met wedervragen en het wijzen naar verantwoordelijkheden van anderen zoals menigeen binnen de accountancy nu doet, leidt af van waar de discussie op deze site - maar ook elders, zie bijvoorbeeld het redactioneel commentaar in het FD - om gaat. Vandaar enige opmerkingen.

Het gaat er vooral om met elkaar vast te stellen of het huidig instrumentarium van de accountant afdoende is om zijn werk goed te kunnen doen (let op de woordkeuze 'kunnen doen'; het gaat nu niet om de schandpaal, alhoewel best iets gezegd mag worden als er sprake is van falen).
Terecht wijst Jan Helderman erop dat accountants op risico's hebben gewezen. Maar is dat genoeg? Zouden zij meer kunnen en zou het maatschappelijk verkeer - lessen trekkende - meer willen?
Probleem is onder meer dat het accountantsberoep de vragen vooral defensief - onder meer met een verwijzing naar geheimhouding en het risico van aansprakelijk stelling - aan het beantwoorden is. Met oog voor de eigen positie en belangen. Past het niet meer de vragen te beantwoorden, zeker vanuit de beroepsorganisatie, in interactie met het maatschappelijk verkeer?

Je spreekt over de signalerende functie van het beroep. Wat is er gedaan met het signaal dat Jules Muis tijdens de Accountantsdag 2005 afgaf? Een terechte vraag dunkt mij. Laat ons luisteren naar de veteranen. Niet alleen tamboereren op de successen van het beroep maar ook kunnen leren van eventuele fouten.

Dat leren brengt me bij het onderwerp innovatie. Sommigen hebben daar de mond van vol. Terecht, we leven in een dynamische maatschappij. Maar innovatie ziet niet alleen op nieuwe producten. Innovatie is bijvoorbeeld ook nadenken over de partnerstructuur en beloningsstructuren binnen accountantsorganisaties. Bevatten deze niet voor een deel dezelfde kenmerken als - de door sommigen als 'pervers' getypeerde - prikkels als de incentive-systemen in het bedrijfsleven?

Overigens is het door het NIVRA gepropageerde 'early warning systeem' ook een innovatie. Deze is het doordenken zeker waard. Twee van de drie vragen (die over de waardedaling van assets en het explosieve mengsel) die jij stelt zien op onderwerpen die in een dergelijk systeem aan de orde kunnen komen.

Tot slot is het gevaarlijk als het accountantsberoep verwijst naar casuïstiek zoals die rond AIG. Zie de verslagen en documenten die in het Amerikaanse congres aan de orde zijn. De rol van de accountant is daar niet onomstreden.
En uiteraard - daarop ziet jouw eerste vraag - is het niet zo dat een robusst risicobeheersingssysteem AIG per definitie buiten de problemen had gehouden. De alerte belegger die duidelijkere signalen had kunnen krijgen wellicht wel .....

Geplaatst door Berry Wammes - 13-11-2008 22:52:37

De vraag is of we de rol van de accountant in relatie tot de oorzaken van de kredietcrisis hier niet enigszins overschatten. Wie garandeert dat een AIG met een robuust risicobeheersingssysteem buiten de problemen was gebleven? Ook de degelijke banken hebben de dans niet kunnen ontspringen. En hadden accountants moeten voorzien dat de markt tot stilstand kwam en de waarde van assets tot een fractie zou kelderen? Hadden ze moeten waarschuwen tegen het explosieve mengsel van subprime-hypotheken en lage rente? Ik ben van mening dat enige bescheidenheid op zijn plaats is; de verwachtingen zijn over het algemeen al hoog genoeg. Zeker kan het beroep zijn signalerende functie beter invullen dan nu het geval is, maar wel vanuit de rol en verantwoordelijkheid die daarbij past.

Geplaatst door Jan Wietsma - 12-11-2008 15:00:01

Beste Marcel,

Je hebt natuurlijk helemaal gelijk met hetgeen je in je weblog stelt. Maar wat mij veel meer intrigeert is de vraag waarom juist accountants - zij zijn toch vertrouwensman van het maatschappelijk verkeer en niet alleen van de cliënt - zich niet in het publieke debat mengen. Een beroep op geheimhouding lijkt mij een wat mager excuus.

Geplaatst door marcel - 11-11-2008 14:54:57

Arnout,

het punt adresseerde ik niet omdat mijn blog daar niet over gaat. Dat gaat er namelijk over dat het niet genoeg is om te zeggen 'wij, accountants, hebben op de risico's gewezen en dat het maar de vraag is of de verwijzing naar de AIG-casus een gelukkige is. Ik vrees van niet, maar laten we voorzichtig zijn met definitieve oordelen.

Het 'early warning systeem'? Wie kan daar nou tegen zijn?? Ik in ieder geval niet. Wel vraag ik me af hoe dit praktisch handen en voeten krijgt. Ik zie in dit verband graag de initiatieven van het NIVRA en anderen.

Geplaatst door Arnout van Kempen - 11-11-2008 14:02:36

Marcel, ik kan je conclusies volgen, maar ik mis je mening over een imho cruciaal punt in het betoog van Helderman, een punt dat vanuit de NIVRA-burelen al een tijdje "panklaar" wordt gemaakt: de mogelijkheid om als beroepsgroep gebruik te maken van de collectieve kennis van het beroep, om met name de politiek (het maatschappelijk verkeer wordt vertegenwoordigd door 150 kamerleden) te informeren over risico's die in sectoren van de economie worden waargenomen.

Hoe kijk je daar tegenaan?