De terugkeer van het gezond verstand
31 december 2009
Enige tijd geleden schreef ik een weblog over een boek waarin de val van Lehman Brothers wordt beschreven. Met een voor de hand liggende titel: De ondergang. De subtitel is echter subliem en geeft in een paar woorden de strekking van het boek weer, namelijk: Van het gezond verstand.
Ik moest er even aan terugdenken toen ik recentelijk (19 december 2009) een stuk las in het Financieele Dagblad van columnist Joost Steins Bisschop. Over regels en het geweten. Het gaat erover dat mensen handelen vaak rechtvaardigen door iets dat buiten de eigen verantwoordelijkheid ligt.
In zijn woorden: "De rol van het geweten wordt overgeheveld naar een boekenkast, naar een handleiding, naar een financieel wetboek, naar een norm die pas later bekend wordt, naar een ooit gemaakte afspraak. Het staat geschreven dus het mag. Het staat in de wet dus het is toegestaan. Of: er staat niet dat het niet mag, dus het mag."
Toen ik de column las moest ik terugdenken aan wat ik eerder schreef over creative compliance. Ik hield een pleidooi om regelgeving zowel naar de letter als de geest na te leven. Een pleidooi dat naadloos past op het stuk van Steins Bisschop, die verder schreef:
"De vraag of het verstandig, ethisch, maatschappelijk en moreel verantwoord is, wordt niet beantwoord door na te denken. Nee, het antwoord op de vraag wordt ergens opgezocht. Het geweten krijgt rust, wordt lui en daarna stram, zo stram dat het niet meer in staat blijkt om op te staan. De accu wordt koud en krijgt het denkvermogen niet meer aan de praat."
Het laatste citaat past ook op het denken en handelen van veel accountants. Zie de discussie die we het afgelopen jaar voerden over bijvoorbeeld de geheimhouding (kwestie onderzoek Provincie Noord-Holland) en die over de combinatie van in- en externe auditdiensten.
In onze gekoesterde principle based omgeving grepen vele collega's terug op de regels. Vroegen zelfs om aanvulling of aanpassing daarvan. Terwijl de basisregel voor de accountant toch helder is: u heeft te handelen in het algemeen belang (eerste bepaling van de verordening gedragscode, A-100.1).
Mijn wens voor het nieuwe jaar is dan ook: de terugkeer van het gezond verstand, accountants die het algemeen belang voorop stellen. Zodat ik ook wat positievere stukjes kan schrijven. Of wordt 2010 weer zo'n jaar...
Marcel Pheijffer
Reacties (15) | Reageer
Geplaatst door Arnout van Kempen - 12-1-2010 22:51:05
Beste Leen, studium generale! Heeft CEA niets mee te maken. Waar een wil is, is een weg enzo :)
Geplaatst door Willem D. Okkerse - 12-1-2010 18:07:17
In dat kader is wellicht te beginnen met :
Alles is ijdelheid
Stel je voor....
Geplaatst door Leen Paape - 12-1-2010 17:38:56
Filsofie is een must en ik voldoe graag aan de oproep van Arnout van Kempen om als pilot te dienen, probleem is nog even dat het niet past in het rijtje eindtermen van de CEA....
Geplaatst door Fok de Boer - 8-1-2010 16:07:59
Op een gevelsteen van mijn lagere school stond: "De vreze des HEEREN is het beginsel der wijsheid." De school is inmiddels gesloopt, de steen is verdwenen. Hoewel ik het helemaal eens ben met de suggestie van Johan Visser "En misschien zijn de Tien Woorden ook al genoeg", zou voldoende aandacht voor ondernemingsethiek in de opleiding al een heel stuk kunnen schelen. Dan zou aan uitwassen als bijvoorbeeld bij Enron, waarvan de bestuurders zich "Masters of the Universe" waanden, wellicht tijdig een halt zijn toegeroepen.
Geplaatst door Joep Steffes - 7-1-2010 10:22:17
Beste Marcel,
"De mens heeft het vermogen om te denken, maar het denken is ook de bron van ons lijden'" (André Malraux in het boek La condition humaine). Ik vrees dat zelfs ons “gezonde verstand” ontoereikend is om complexe materie volledig te doorgronden en hierop (moreel) rationele afwegingen maken. Niet bewust irrationeel, maar onbewust door onze cognitieve beperkingen. Menselijk dus. Interventies hierop – zoals bijvoorbeeld deze weblog – zal zeker bijdragen om kritisch naar ons denken en dus ook handelen (beslissen) te blijven kijken.
Met groet,
Joep Steffes
Geplaatst door Arnout van Kempen - 5-1-2010 12:57:48
na zoveel enthousiasme kan ik mij niet anders voorstellen dan dat binnenkort de heer Paape hier komt vertellen dat hij zijn universiteit graag als pilot aanmeldt ;)
Geplaatst door Paul Th. Stoele RA AA - 5-1-2010 10:19:11
Waarde debaters,
Kennelijk hebben de vrije dagen rond de afgelopen feestdagen een positieve uitwerking gehad en de geesten verfrist.
Los van het feit dat filosofie (ook) mij boeit, meen ik dat enige notie daaromtrent voor beroepsbeoefenaren op academisch niveau, zoals accountants, gewenst is.
Wanneer het om voor ons nuttige auteurs (potentiële inleiders) gaat denk ik, bijvoorbeeld, aan Bas Kee vanwege zijn bijdrage over accountantscontrole in "Wetenschapsfilosofie voor economen en bedrijfskundigen" en aan Paul Wouters vanwege zijn zeer praktische en bondige "Denkgereedschap / Een filosofische onderhoudsbeurt".
Wellicht dat in een joint effort iets moois te creëren valt, los van de vraag of studenten daar nu direct op zitten te wachten. Volgens mij wachten studenten maar op heel weinig, waardoor dit voor mij als criterium afvalt. Belangrijker lijkt mij is wat degenen die daar verantwoordelijk voor zijn menen dat tot de basiskennis en -vaardigheden van (toekomstige) professionals zou moeten behoren.
Geplaatst door Johan Visser - 4-1-2010 18:04:06
Beste Arnout (en meelezers):leuk idee maar weten we wel zeker of jongeren in opleiding hier nu op zitten te wachten?Of hoort het praten over ethiek en filosofie bij de rituele oprispingen van het Beroep?In de dagelijkse druk om clienten,budgetten en posities kom ik niet veel ethiek tegen.Als we zo iets opzetten moeten we in ieder geval vanuit concrete casussen werken en van daaruit de diepte qua vooronderstellingen ingaan.Anders gezegd pure academische ethiek en filosofie,hoe boeiend ook,gaat veel te vaak over de hoofden heen en biedt ook te weinig houvast.Vanuit concrete casussen kun je laten zien dat je ook als Accountant noodzakelijkerwijs begrippen en vooronderstellingen hanteert die o.a. helder lijken maar het vaak niet zijn.Augustinus heeft dit m.b.t. het begrip Tijd leuk laten zien.Hij stelde dat je als je het hem niet(!) vroeg hij wist wat de Tijd was.Maar als je het hem vroeg wist hij het niet.Kortom ik ben geinteresseerd maar een goed marktonderzoek lijkt me een verstandig idee.(En misschien zijn de Tien Woorden ook al genoeg)
Geplaatst door Arnout van Kempen - 4-1-2010 13:39:05
Johan,
als je de handschoen die Marcel zojuist geworpen heeft wil oppakken, dan wil ik je er graag bij helpen. Mijn filosofie-kennis beperkt zich tot seminarie en zelfstudie, maar misschien kan ik toch wel een bijdrage leveren. Marcel moet met zijn achtergrond voor een volle collegezaal kunnen zorgen. Als jij een soort 'studium generale'-achtige reeks filosofie voor accountants wil opzetten, help ik je er graag bij.
Geplaatst door Marcel - 4-1-2010 13:26:40
Wauw, nieuwjaar en meteen weer debat!
Een Nederlandse filosoof die weet wat accountants doen is Rene ten Bos. Vide zijn boek 'Rationele Engelen'. Hij relativeert onder meer 'het meten is weten' dat accountants nogal eens als adagium hanteren.
Maar Johan, waarom naar anderen gaan als we een filosoof met accountancy-verstand in ons midden hebben?
Groet,
Marcel
Geplaatst door Johan Visser - 4-1-2010 13:08:29
Beste Paul,Marcel,Jan en Arnout,ook jullie de beste wensen.Nu jullie over mijn eerste liefde de filosofie schrijven kan ik natuurlijk als ooit afgestudeerd filosoof niet achterblijven.Filosofie kan helpen bij het onafhankelijk vragen leren stellen en van daar uit onafhankelijk leren denken.Maar het is geen garantie en de wereld zit er zelden op te wachten.Kleine ,vaak slimme jongetjes die oprecht en terecht vragen of de keizer bankier,aandeelhouder etc wel kleren aan heeft worden meestal slechts irritant gevonden.Hoeders van het maatschappellijk verkeer lijken ook veel op zulke jongetjes maar hun goed betalende clienten,profit of non-profit,zitten meestal niet op hun waarschuwingen te wachten.Behalve als het fout is gegaan.En filosofie voor Accountants is een leuk idee mits a. dit absoluut niet te vroeg in de opleiding wordt gegeven en b.de opleider filosoof weet wat Accountants doen.Lijkt me nog een hele klus om zo iemand te vinden.Een onverwacht neveneffect zou wel kunnen zijn dat Accountants daarna iets minder hoog te paard zitten.Het effect van echte filosofie is dat je daarna een veel beter zicht hebt op wat je allemaal niet weet c.q. vanuit hoeveel onbewijsbare premissen je als professional en wetenschapper opereert.Socrates werd door het orakel van Delphi niet voor niets de wijste mens op aarde genoemd omdat hij wist wat hij niet wist.Commercieel maakt filosofie het Openbaar Beroep niet sterker wel qua inhoud.En of veel Accountants hier nu op zitten te wachten waag ik te betwijfelen.Niet voor niets was het meest aangeklikte item op deze site het beloningsonderzoek.(Zie je wel filosofen zijn kleine jongetjes die nare opmerkingen maken!)
Geplaatst door Arnout van Kempen - 4-1-2010 10:30:12
Of studenten er blij mee zijn weet ik niet, ik heb het altijd erg gemist tijdens mijn studie NIVRA/Nyenrode.
Ik herinner me levendig het vak methodologie dat begon met een statement door de docent dat ongeveer zo klonk: "jullie doen toch niet aan wetenschap, dus ik ga jullie niet leren een wetenschappelijke scriptie te schrijven, een marktonderzoek is voor jullie veel beter bruikbaar als basis".
Als ik studenten van andere (zij zouden zeggen: van echte) universiteiten hoorde, dan maakte filosofische vakken eigenlijk altijd deel uit van de opleiding. Niets daar van bij NIVRA/Nyenrode.
Ik heb echt geen idee of dat beeld klopt, maar misschien zou het aardig zijn eens te inventariseren welke vakken in deze richting volstrekt normaal zijn bij iedere andere universitaire opleiding, maar niet in de RA-opleiding?
Geplaatst door Marcel - 4-1-2010 10:16:22
Ook van mijn kant voor iedereen al het goede in 2010.
Ik zal mij zeker blijven mengen in het debat Jan (net als jij)!
Paul, fraaie suggestie. Zou zeker een welkome - maar onder studenten denk ik weinig populaire - aanvulling zijn. Ik heb het in de rechtenopleiding ook gehad en zo'n opleidingsonderdeel stimuleert inderdaad de geest. Mag ik je uitdagen daar zelf iets over te schrijven in De Accountant? Wie de bal kaatst .....
Geplaatst door Paul Th. Stoele RA AA - 4-1-2010 10:11:44
Beste Marcel,
Na jou (en gelijk maar Jan en alle andere lezers van jouw weblog) eerst maar een gezond en ook overigens voorspoedig 2010 te hebben toegewenst, het volgende.
Zou het überhaupt niet een goed idee zijn om bij een komende herziening van de accountantsopleiding (ergens aan het begin, wellicht) een stevige cursus (zelfstandig)denken/filosofie op te nemen. Bekend is dat menigeen wel goed is opgeleid, maar toch nog steeds heel veel moeite heeft met goed denken, ofte wel de juiste vragen te stellen. Wordt niet te vaak verondersteld dat intelligente mensen uit zich zelf zonder een goede training en zonder over voldoende denkgereedschap te beschikken goed kunnen denken?
Wellicht is het een idee om in "De Accountant" eens wat meer aandacht aan dit onderwerp te (laten) besteden.
Groetend,
Paul Stoele
Geplaatst door Jan Wietsma - 4-1-2010 0:13:36
Beste Marcel,
Laten we beginnen met de beste wensen voor 2010. Stukje van Joost Steins Bisschop had ik ook gelezen. Slaat volgens mij de spijker op de kop. Laten we in 2010 vooral blijven discussiëren over het gebied tussen zwart en wit. En dan vooral over de beweegredenen waarom we kiezen. Dat is transparant. De onafhankelijke rechter kan dan altijd toetsen of we de juiste afwegingen hebben gemaakt. Dat past goed in een democratische rechtstaat. Daarbij hoop ik dat jij kritisch als je bent mij en vele anderen iedere keer weer tot nadenken zet over de redenen achter onze motieven.
Een vriendelijke groet,
Jan Wietsma