Serendipiteit

donderdag 22 december 2011 | 13 reacties

Het lijkt me een aangename ervaring: zoeken naar een speld in een hooiberg en er uit rollen met een mooie boerenmeid. Er bestaat een fraaie term voor: serendipiteit. Dat gaat erover dat je naar iets op zoekt bent en onverwacht tegen iets geheel anders en bruikbaars aanloopt; een toevalstreffer dus.

Een bekend voorbeeld betreft de ontdekking van de penicilline door Alexander Fleming. Of de ontdekking van Amerika, het theezakje en Viagra. Dat laatste werd in eerste instantie gemaakt ter bestrijding van angina, maar het bleek een bijwerking te hebben. In zekere zin komt serendipiteit in het dagelijkse leven ook voor, denk aan verliefdheid. Daar kun je niet naar op zoek gaan: het overkomt je.

Ik moet eerlijk bekennen dat het begrip serendipiteit voor mij relatief nieuw is. Ik kwam ermee in aanraking toen ik onlangs op een congres mocht spreken na Pek van Andel. Een experimenteel oogheelkundige die vooral bekend is geworden door zijn analyses in de zogeheten Leidse balpenmoord. Hij is de man die het begrip serendipiteit in Nederland bekend heeft gemaakt en er vele lezingen over geeft. Hij kan prachtig vertellen - met vele anekdotes in het Duits, Frans en Engels - over onverwachte ontdekkingen en hoopt binnenkort over dit onderwerp een proefschrift af te ronden. Hij kwam met de omschrijving van de hooiberg en de boerenmeid.

Mooi is bijvoorbeeld ook de volgende anekdote (ontleend aan De Pers, 5 december 2011).

Toen Pek van Andel in de jaren tachtig begon met voordrachten over serendipiteit, kreeg hij eens te horen: hoe kunnen we jouw verhaal serieus nemen als het draait om een woord dat in het woordenboek niet eens voorkomt? Serendipiteit bestaat niet!

Daar moest hij iets op verzinnen. Hij belde met de redactie van de Van Dale, die de boot afhield. Een woord verschijnt pas in het woordenboek als het publiekelijk wordt gebezigd. Waarop Van Andel zijn contacten inschakelde en er kort daarop een journaliste van de Volkskrant bij hem langskwam voor een interview over het fenomeen. Hij stuurde het resultaat naar de Van Dale en sindsdien is serendipiteit een Nederlands woord. Je zou kunnen zeggen dat Pek van Andel de uitvinder ervan is. Of beter: de vinder.

Enfin. Wat moet u hier als lezer van een blog als deze nu weer mee? Een blog die vooral wordt gelezen door vrijeberoepsbeoefenaren zoals accountants en juristen, maar ook door toezichthouders en andere ambtenaren?

Welnu, dit zijn grosso modo niet de meest creatieve geesten (ik kan het weten: ben accountant en jurist, was achttien jaar ambtenaar). En daarom zou ik u willen stimuleren denkoefeningen te doen om de creatieve geest te ontwikkelen. De gebaande paden soms te verlaten. Aan uw klanten of onder toezicht gestelden vragen te stellen waar ze niet op rekenen. Hen te verrassen. Niet alleen checklisten af te werken of standaardcontracten op te maken.

Wellicht komt u dan iets tegen waar u nog nooit aan gedacht had. Doet u die onverwachte vondst. Ontdekt u die 'fraaie' witwasconstructie die u nooit voor mogelijk had gehouden. Of u loopt aan tegen die mooie boerenmeid en wordt verliefd.

Eigenlijk gaat serendipiteit voor mij vooral over verder kijken dan je neus lang is. En dat doet de mens vaak te weinig. Altijd bezig met de waan van de dag. Druk, druk, druk. Veel mensen gedragen zich als bijziende, soms zelfs blinde, gewoontedieren. Dat gedrag beperkt innovatie: het vinden van wegen om de dingen die we moeten doen slimmer, doelmatiger en doeltreffender te doen. Innovatie is nodig om te groeien. Economisch en als mens. Stilstand is achteruitgang.

Wat zegt u? Spiegel ik u een verhaal vol gemeenplaatsen voor? Laat u zich er niet door inspireren, zoals ik wel geïnspireerd raakte door Pek van Andel en zijn anekdotes?

Dat mag, het is aan u. Schuif maar lekker aan bij de volgende vergadering, maak je 1.263ste accountantsverslag of je 170ste toezichtsrapport. Of vul weer een checklist in. Neem een glas, doe een plas en alles zal blijven zoals het was...

Marcel Pheijffer

Deze bijdrage verscheen in iets andere vorm in Toezicht, zevende jaargang, nummer 2, pagina 12.

Reacties

Geplaatst door Meindert Brunia - 27-12-2011 22:06:16

Ik heb het mooie verhaal over de hooiberg en de boerenmeid al vele (tien?) jaren geleden gehoord, uit de mond van Mathieu Weggeman, de Philips ingenieur, die hoogleraar werd in Eindhoven, over kennismanagement, kenniswerkers, leidinggeven aan professionals (niet doen) en zijn schitterende boek over adviesprocessen; 'Provocatief adviseren'.

De versie van Mathieu is iets anders, maar wel zo mooi:
Je bent in de hooiberg op zoek naar een naald.
Je vindt de dochter van de boer.
Zij weet waar de naalden liggen.
Of nog beter: zij zet je knoopje er weer aan.

Geplaatst door Bert Bakker - 27-12-2011 12:21:38

Beste Marcel,

Ik heb het idee dat ik het woord serendipiteit al sinds midden jaren tachtig ken. Althans de Angelsaksische variant ervan: serendipity. Ik zat eens in het publiek van een Engelssprekende Zuid-Afrikaanse peptalk-guru - zo iemand die zich door bedrijven laat inhuren om hun personeel een beetje wakker te schudden. Ik herinner me nog het voorbeeld dat hij gaf om het fenomeen serendipity - 'mazzel' een kans geven - te illustreren: Je hebt een afspraak in een restaurant in de binnenstad van Amsterdam om 8 uur 's avonds. Je bent met de auto en zou kunnen parkeren aan de rand van het centrum en dan verder lopen en nat regenen. Je kunt ook de gracht op rijden en hopen dat voor de deur van het restaurant net iemand wegrijdt. En inderdaad: verbazend vaak gebeurt dat ook nog! Geef mazzel een kans in 2012!
groeten,
Bert Bakker

Geplaatst door Marcel Pheijffer - 25-12-2011 10:15:26

Allen,

dank voor jullie mooie reacties. Leuk.

De fim waarnaar Jan verwijst komt vanavond op de televisie. Voor wie niets te doen heeft ......

Fijne Kerstdagen en alvast een spetterend 2012!

Groet,

Marcel

Geplaatst door Paul Wiersum - 24-12-2011 22:28:30

Marcel,
Serendipiteit. Beste een grappig woord en tot aan heden voor mij onbekend. Helaas hebben reacties genoodzaakt tot een aanvulling, daar waar de duidelijkhied in de tekst wordt weergegeven betreffende serendipiteit zonder, mijn inziiens zonder enige mate van belediging of kwetsing. De creatieve woordspeling van Jules leggen wellicht meer accent op het mogelijke effect van serendipiteit. Kunde, onkunde of toeval zijn mijn inziens subjectief en niet kardinaal meetbaar. Het winnen van de Lotto riekt mijn inziens aardig naar toevall. De lezers van het boek De Zwarte Zwanen zouden welliicht de veel geschreven woorden 'de impact van het onwaarschijnlijke' herkennen in het mooie woord serendipiteit. In dit boek werd ook het effect van de kalkoen belicht die zich geen enkele zorgen maakte, ... totdat de kerst kwam. Is hier sprake van impact van het onwaarschijnlijke, serenditpiteit, pech, geluk, onkunde of het lot. Allen fijne feestdagen, een voorspoedig 2012 en de jaren die daarop volgen.

Geplaatst door Matthijs pool - 22-12-2011 22:57:45

Serendipiteit overkomt je. Een elenchus ervaring kun je beïnvloeden. Daar maar eens mee beginnen.

Geplaatst door Perry Telle - 22-12-2011 20:59:38

"je gaat het pas zien als je het door hebt" zei JC. Een ieder heeft wel eens wat gezocht in huis en vond datgene waar je vorige week naar op zoek was. Waarom moet alles wetenschappelijk worden bewezen om hett als waarheid te aanvaarden. Soms is het gewoon zoals het is. Als kind waren we gewend om de grenzen te verkennen, eigenlijk al van baby af aan. Jammer dat we dat eigenlijk verleerd zijn.

Geplaatst door jules muis - 22-12-2011 17:02:15

Gegeven de reacties hieronder, Marcel, en ter mogelijke versterking van de marginale nutwaarde van je verhaal, ware het te overwegen de voorbeeld functie van je aftrap
“zoeken naar een speld in een hooiberg en er uit rollen met een mooie boerenmeid”
om te bouwen naar :
“ zoeken naar een lelijke boerenmeid en er uit te rollen met een bruikbare speld”.

Om vervolgens te zien of je verhaal nog staat.

Ik ben er zelf nog niet helemaal uit, maar dat komt waarschijnlijk door de leeftijd.

Geplaatst door Wim Musters - 22-12-2011 14:59:39

Serendipiteit is een begrip dat snel aan de horizon verschijnt als je op zoek naar een verdieping in de kennis en de kunde. Serendipiteit betekent zoiets als je gaat op zoek naar het een maar vindt het ander. Bij een professioneel beroep ( kunde) hoort dat de uitvoerder weet wat hij/zij doet. Een vorm van zelfkennis. Als je weet wat je doet en kunt, weet je vaak wat de volgende mogelijkheden zijn. De kunde dwingt bijna vanzelf tot uitbreiding van de kennis. Dus een professioneel beroepsuitoefening komt bijna vanzelf bij innovatie uit.
Serendipiteit komt voor in beroepen of maatschappelijke groepen die geen duidelijk omschreven kennis/ kunde hebben. Die nog niet geprofessionaliseerd zijn.
Serendipiteit heeft ook wat met toeval te maken. Volgens de psychologie bestaat toeval niet.

Geplaatst door vincent tophoff - 22-12-2011 14:33:32

Serendipiteit mag dan wel een leenwoord zijn, het antoniem ("zemblanity," ofwel een "unpleasant surprise") heeft volgens Wikipedia een Nederlandse achtergrond: "It derives from Nova Zembla, a cold, barren land with many features opposite to the lush Sri Lanka (Serendip). On this island Willem Barents and his crew were stranded while searching for a new route to the east." In jouw analogie zou je kunnen zeggen: "zoeken naar een mooie boerenmeid in een hooiberg, maar helaas geprikt worden door een speld!"

Geplaatst door Tuacc Busy Season Breakout Event - 22-12-2011 14:24:14

Mooie oproep Marcel!!

Laat die creativiteit voor je werken beste allemaal, voor extra inspiratie:

Inschrijven vanaf vandaag mogelijk, een uniek event, PE neutraal, over het mooiste vak. Tuacc organiseert een uniek event op 29-2, alleen voor de echte liefhebbers, gratis entree, wel Tuacc mindset gevraagd! Vol is vol, beperkt aantal kaarten beschikbaar, locatie: AFas theater! Meer info en aanmelden:

https://tuacc-estw.eventbrite.com/?nomo=1

Geplaatst door Marcel Pheijffer - 22-12-2011 13:06:37

Dank Jan en Lydia,

over de film had ik al gehoord en die zal ik bekijken.

'Bruikbaars' en 'boerenmeid' is een onbedoelde en ook ongelukkige combinatie. Dit is geenzins beledigend, kwetsend of seksistisch bedoeld. Mocht dat wel zo op de lezer overkomen: bij deze mijn excuses!

Groet,

Marcel

Geplaatst door Lyda Westerink - 22-12-2011 12:53:21

Iets BRUIKBAARS als een boerenmeid? ;-) (Intentie is helder, hoor, dat wel.) Complimenten voor deze column, Marcel.

En, Jan, ik heb ook nog een kerstfilmtip: Hysteria. www.cinema.nl/films/8340171/hysteria Over serendipiteit gesproken...

Geplaatst door Jan Wietsma - 22-12-2011 10:40:59

Leuke bijdrage Marcel.

En voor de verstrooiing is er zelfs een heuse kerstfilm met de titel: Serendipity De trailer is te bekijken op: "www.youtube.com/watch?v=CsjR5P3TuWY"

Maar los daarvan het bezoeken van een museum, loungen op een terras of het lezen van andere tijdschriften dan de zakelijke kan ook goed werken.