Dit gaat niet over accountancy

maandag 31 oktober 2011 | 10 reacties

Maandag 31 oktober herinneren protestanten zich hoe Luther de reformatie ontketende, en een enkeling weet dat op diezelfde datum in 1966 de open brief verscheen die de scheuringen nog wat verder doorvoerde. Op 31 oktober van dit jaar zal het bestuur van de San Salvatorparochie haar laatste dag hebben. Je zou bijna denken dat het een goede dag is voor kerkelijke ruzies.

Het is in ieder geval ook de dag waarop ik de leeftijd bereik die Het antwoord op de ultieme vraag over het Leven, het Universum, en Alles vormt, maar waar we niets aan hebben aangezien we de vraag niet kennen. Het is de leeftijd waarop je echt over de helft bent. Tijd om eens achteruit te kijken dus.

Toen ik op Wikipedia zocht wie ook op 31 oktober 1969 geboren is, vond ik alleen de acteur David Coburn van wie ik nog nooit enig werk heb gezien. Zou hij rond deze tijd ook terug kijken, en zich afvragen of het nog een beetje gelukt is groots en meeslepend te leven?

Ik ben opgegroeid in een tijd dat we vrij serieus leefden met de verwachting dat de wereld ten onder zou gaan aan een kernoorlog. Dat leerde ons doemdenken en in de lokale dorpsdisco in zwarte kleren, zeg maar wat tegenwoordig goth heet, genieten van bier of andere producten. Die disco stond overigens in het geboortedorp van iemand anders die ook in 1969 geboren is en nu een topfunctie heeft in de financiële wereld, maar ik weet niet of deze persoon dat hier graag terug leest, dus ik vertel u geen naam. Ik wil er alleen maar mee zeggen: als de theorie van Karinthy Frigyes waar is voor mensen, ik daaraan wil toevoegen dat deze ook wel eens waar kan zijn voor feiten. Alles staat met alles in verbinding, maar dat impliceert nog geen causaliteit natuurlijk.

Meestal schrijf ik in deze blog iets over accountancy, want dat verwacht u, of de redacteur van deze site, of ikzelf, maar in ieder geval ligt het voor de hand op een site die Accountant.nl heet. Een enkele keer probeer ik, ook met anderen, een verbinding te leggen met mijn andere liefde: geschiedenis/theologie/filosofie, maar altijd in relatie tot accountancy.

Zo met mijn verjaardag voor de deur, wilde ik mezelf, en degenen die hier de lol van inzien, trakteren op iets dat ik niet zal verbinden met het accountantsvak, maar dat ik gewoon Echt Heel Leuk vind: een alternatieve verklaring voor het Milgram experiment.

U kent het zonder twijfel wel, het experiment dat de post-WO II generaties hielp te begrijpen dat de mens zo niet van nature slecht, dan toch van nature gezagsgetrouw is. Zo zeer dat mensen aangezet kunnen worden tot uiterst sadistisch en moordzuchtig gedrag als daartoe opdracht gegeven wordt met voldoende autoriteit. Het Milgram experiment was geruststellend: de nazi-beulen waren geen apart slag mensen geweest. Het was ook verontrustend: in ieder van ons schuilt een nazi-beul.

Wat Luther, en vooral Calvijn ons al leerden, werd door Milgram wetenschappelijk bevestigd en wordt tot de dag van vandaag nagezegd door politici, toezichthouders, accountants: de mens is geneigd, of op zijn minst in staat, tot alle kwaad.

Hoewel iedereen wel aanvoelt dat daar iets mee mis is, dat u en ik geen babymoordenaars zijn en dat u en ik helemaal niet te koop zijn, heeft het Milgram experiment ieder geloof in menselijke goedheid wetenschappelijk de grond in geboord. En wie wil de wetenschap tegen spreken?

Rebecca Goldstein

Wie? Rebecca Goldstein, filosofe en schrijfster van hilarisch grappige romans. In één van haar boeken stelt ze de vraag: wat als Milgram direct naar 400 volt was gegaan? Dan zou iedereen, behalve een enkele psychopaat, simpelweg geweigerd hebben. De valsheid waarmee het Milgram experiment naar het voorgekookte resultaat toewerkt is dat de proefpersoon langzaam maar zeker de voltages opgevoerd ziet worden, en daardoor niet meer terug kan.

Het Milgram experiment is wat in speltheorie vergeleken kan worden met een dollarveiling, een spel waarbij de inzet laag begint, de deelnemer(s) die rationeel handelen alleen maar steeds hoger kunnen bieden omdat verlies pas optreedt als je het spel verlaat.

Het Milgram experiment verklaart dan ineens niet meer dat de mens slecht is, maar dat de rationeel handelende mens terecht kan komen in een escalatiespel dat niet anders kan eindigen dan in een psychologisch of moreel bloedbad. Een verschijnsel dat in de geschiedenis eenvoudig terug gevonden kan worden. Niet zozeer in WO II, maar in WO I, men leze de kanonnen van augustus.

Het heeft me een paar dingen geleerd, die ik met u wilde delen:

Mijn vader had gelijk toen hij me leerde scepsis te betrachten, altijd.
Conclusies van wetenschappers zijn boeiend, hun motieven zijn veel boeiender.
De mens is niet slecht, maar te rationeel handelen (en/of verkeerde prikkels) kan wel slecht gedrag opleveren.
Het is makkelijk oordelen over het grote kwaad dat we zien, mits we de ogen sluiten voor de ontstaansgeschiedenis van dat grote kwaad.
Wie mensen behandelt alsof ze handelen uit slechtheid en negeert dat ze in essentie goed zijn en vooral rationeel handelen doet mensen tekort en bereikt zijn doelen niet of slechts moeizaam.

Ik beloof u, na mijn verjaardag zal ik weer over accountancy schrijven.

Arnout van Kempen

Reacties

Geplaatst door Arnout van Kempen - 2-11-2011 18:05:32

Helemaal eens.

En inderdaad, #tuacc pakt het onderwerpop, onder aanvoering van Jan Wietsma.

Geplaatst door Sjoerd Kurstjens - 2-11-2011 16:08:35

In de eerste plaats - leuk stuk (en commentaar), duidelijk geschreven, met persoonlijke argumenten.
Dat hoort naar mijn idee ook bij filosofie: het leren argumenteren, en vragen blijven stellen bij je eigen argumenten, debating societies, noem het maar - ik zou filosofie het niet alleen tot ethiek willen beperken.
Ethiekonderwijs binnen de accountancy wint alleen maar aan scherpte wanneer het gecombineerd wordt met argumentatieleer - juist zaken als professional judgment, het weloverwogen oordeel, kunnen best wat meer diepgang krijgen met als geserveerd met een filosofische injectie.
Ik denk dat de overeenkomsten tussen filosofie en accountancy - basisstand: altijd vragen stellen- overigens groter zijn dan je zou denken, of groter zouden moeten zijn, en dat een vak in de opleiding dat alleen maar mooi zou onderstrepen.
Maar goed: moet je dat willen? Ik begrijp dat er binnen #tuacc een ethiekcommissie bezig gaat, ik ben benieuwd waar die mee gaan komen.

Geplaatst door Arnout van Kempen - 2-11-2011 12:55:02

Beste Jules,

dank voor de complimenten.

Weten hoe je een lijncontrole doet, of hoe te handelen bij een significant risico, is natuurlijk het belangrijkste. Maar het lijkt me goed als we ons als auditors, compliance-mensen, toezichthouders, zo nu en dan bedenken dat we nog steeds, Limperg zei het al, handelaren in vertrouwen zijn, en dat vertrouwen een filosofisch begrip is, en geen bedrijfseconomisch begrip. Ik denk dat filosofie, waaronder begrepen de ethiek, belangrijker is in de opleiding dan pakweg levensverzekeringswiskunde of marketing van de zakelijke dienstverlening. Twee vakken overigens die ik met veel plezier volgde aan de nivra-opleiding, daar niet van.

Maar om filosofie, waaronder begrepen ethiek, te bestuderen, moest ik naar een seminarie. In de accountantsopleiding: niks, nakkes, nadah.

En als ik heel eerlijk ben, een vakje ethiek in de opleiding gaat dat tekort, want een tekort is het naar mijn idee, niet opvullen. Ik huiver bij de gedachte aan het vinklijstje ethiek. Moet iedere accountant dan Thomas van Aquino, Hume, Kant, Nietzsche, Aristoteles maar gaan bestuderen? Als ik heel eerlijk ben: ja, ik vind dat dat tot de bagage zou moeten behoren. Met name overigens Kant en Nietzsche, omdat zij gezamenlijk vrij nauwkeurig aanduiden wat er gebeurt als de ethiek geen vaste grond meer heeft, zoals dat vandaag de dag het geval is in ons deel van de wereld.

Ook op deze site, en breder in het beroep, roepen mensen vanalles vanuit een onbenoemde vooronderstelling over wat de grond onder de ethiek is. Het categorisch imperatief van Kant is reuze populair in het denken, maar in essentie ook volgens Kant onhoudbaar. Waarom redeneren velen dan toch nog vanuit die gedachte, en negeert men Nietzsche die een rationeel alternatief biedt?

Terwijl ik bovenstaande blog schreef, realiseerde ik me ineens dat de discussies in het beroep voor een flink deel daarop terug te voeren zijn. We willen graag net als Kant in iets geloven dat niet bestaat, waarvan we weten dat het niet bestaat, en dat noemen we dan goed en ethisch. Maar de werkelijkheid is de barre wereld van Nietzsche, waarin ook de accountant zichzelf moet heruitvinden als übermensch (niet in de nazistische betekenis natuurlijk).

Goldsteins verklaring van het Milgram experiment gaat niet over accountancy, omdat het de accountancy verre overstijgt. Het confronteerde mij vooral met mijn gebrek aan scepsis, met mijn bereidheid verklaringen te accepteren die bij mijn mentale model passen, hoe zeer ik in theorie het belang van scepsis ook onderken.

Omdat ik vermoed dat ik de enige niet ben die bij het lezen van Goldstein zich realiseert dat ook de buitenstaander die kennis neemt van Milgrams experiment in feite een proefkonijn is dat weliswaar niet bereid is tot martelen, maar die wel de eigen sceptische geest martelt onder druk van groep en autoriteit, vond ik het, bekeken als accountant of niet, juist daarom iets moois om te delen.

Om Laocoön te parafraseren:

Vertrouw het paard niet, Trojanen
Wat het ook is, ik vrees de ethici, ook als ze met verklaringen komen

Geplaatst door jules muis - 2-11-2011 3:00:02

Dag Arnout,

Een van mijn allereerste NIVRA ledenvergaderingen, zo’n 40 jaar geleden, werd de grote territoriale strijd uitgevochten tussen openbare accountants en interne accountants over de kernvraag wie de broek aan had; en wie daarom de hand op de knip. Of, om het wat positiever te zeggen, wie inhoudelijk-financieel het NIVRA sectoraal ledenbestand portefeuillebeheer domineerde.

Treed ter vergadering, en als laatste, Pieter Louwers, toen hoofd van de toen almachtige IAD van Philips, naar voren, net bekomen van een herstelkuur kanker, om de aanwezigen toe te lichten: “ Iedere keer als iemand een speech begint met de woorden ’ het gaat niet om het geld’ kun je er zeker van zijn dat het precies het geld is waar het om gaat”.

De gewaardeerde discussie hieronder en hierboven bewijst dat nog eens instructief - en ik denk dat je dat al wist - “ het gaat MET NAME over accountancy”.

Pracht-blog/reacties; en ik vind de titel ook best aanstekelijk.

Bingo!

Geplaatst door Arnout van Kempen - 1-11-2011 13:36:56

:D uitermate raak Jurgen!

Geplaatst door Jurgen van der Vlugt - 1-11-2011 11:01:22

... Toen Luther z'n tweets op de kerkdeur spijkerde bij gebrek aan Bring Your Own Device tablets met (roaming) werelddekking, was hij nog onderdeel en onderdaan van de RK kerk, dacht ik. Hij is er pas later uitgegooid omdat hij de Powers That Be wees op hun non-compliance met de principles van de Code Kerken.
Gelukkig hebben we nu #tuacc -- of gaat dat dezelfde kant heen ..?

Qua ethiek zullen we maar niet al te zeer op de Calvinistische toer gaan -- predestinatie maakt ons beroep overbodig want dan voert de fraudeur slechts de boekhouding die was voorbestemd. Ontslag van verantwoordelijkheid. Wie zijn wij om wat is voorbestemd en degene die voorbestemt, te corrigeren? Maar ja, de katholieke ethiek resulteert in drie weesgegroetjes en dan is alles weer goed (ja ja, niet in Opzet maar wel in Werking...) plus de katholieken zijn als groep uitverkoren voor het hiernamaals (of is dat al: Na De Euro ...?) dus waarom zou je je nog ethisch gedragen ..? En als we een toevallige politieke (!) richting willen kiezen, kunnen we die dan net ook eisen van de bestuurders die we controleren?
Me dunkt dat we dus beter kunnen bezien hoe we de best of both worlds (en andere) kunnen vangen, niet een race to the bottom.

Geplaatst door Arnout van Kempen - 31-10-2011 23:39:18

Beste Jan,

dank voor je felicitaties!

Ik begrijp dat allerlei mensen beweren dat de neiging tot het kwaad een onweerlegbaar feit is. Ik begrijp ook dat allerlei mensen menen dat daarom toezichthouders e.d. noodzakelijk zijn.

Wat ik alleen hoop, en ook niet meer dan dat, is dat ook in die hoek zo nu en dan out of the box wordt gedacht. Als mijn blogje een piepkleine bijdrage daaraan kan leveren, is dat mooi meegenomen. En zo moeilijk is dat niet. Het idee dat Milgrams experiment geheel anders te verklaren valt toont aan (ja ja, de zwarte zwaan!) dat mensen die beweringen doen van de soort " de praktijk leert dat mijn vooropgestelde mening correct is" met enige scepsis benaderd mogen worden. Scepsis is, meen ik, een belangrijke benadering voor accountants. Óók scepsis als het gaat om de critici, de mensen die menen te weten hoe alles in elkaar zit, die menen dat de praktijk hun gelijk bevestigt, etc. etc.

Overigens hoeft niemand voor zijn baan te vrezen. Ik kan je zonder al te veel moeite uitleggen waarom toezicht ook, of vooral, zinvol is, als je eenmaal accepteert dat mensen voornamelijk goede bedoelingen en rationele overwegingen hebben.

En, om de cirkel rond te maken, ik snap dat je met jouw achtergrond thuis bent in de calvinistische ethiek. Ik wil bij een volgende ontmoeting je graag wat vertellen over een ethiek die al wat langer mee gaat ;)

Geplaatst door Jan Wietsma - 31-10-2011 23:03:45

Arnout,
Laten we beginnen met de felicitaties voor je verjaardag. Als rechtgeaard protestant weet ik natuurlijk dat de stellingen van Luther een nieuw tijdperk inluidde. De vraag is natuurlijk of Luther vandaag de dag nog zo'n succes zou hebben. Er is veel verandert op het kerkelijk erf.

Wat betreft je punt over het geneigd zijn tot het kwade. Tijdens de leergang Financiële Ethiek hebben meerdere sprekers aangegeven dat de praktijk leert dat dit zo is en dat de mens daarom beteugeld dient te worden. Daarom hebben we ook een AFM, een Belastingdienst, een overheid die als het moet met het 'zwaard' handhaaft.

En voor een ieder die denkt dat hij gevrijwaard blijft van het kwade is het raadzaam om het boek van Hannah Arendt over "De banaliteit van het kwaad" te lezen dat handelt over het proces van Eichmann in Jeruzalem.

Geplaatst door Jurgen van der Vlugt - 31-10-2011 17:50:51

Interessant onderwerp voor je verjaardag... Ik mis de taart, overigens.

Inj lijn met de beschouwelijke kleur van de column gaat het natuurlijk om bullet 3. Vraag is of degene die niet (meer) nadenkt en slechts volgt -- Befehl ist Befehl oftewel 'het staat zo in het Handboek' --, zijn/haar menselijkheid niet al te snel kwijtraakt of liever: weggeeft, actief uit handen geeft. En dat is op een moreel niveau wel degelijk zowel toerekenbaar als verwerpelijk.
Het streven naar én het gevolg geven aan kadaverdiscipline hangt denk ik sterk samen met gebrekkige vermogens in een 'sociale setting' te kunnen opereren; rationele gedepersonaliseerde regels in plaats van intuïtieve omgangsvormen. Hetgeen accountants (en andere ondersoorten van auditors!) gemiddeld (sic) genomen meer aankleeft dan de maatschappij. Rücksichtlos -- hoe toepasselijk -- het Systeem toepassen, verdedigen (We Moeten In Control Zijn! Risico's Zijn Eng!) en perfectioneren ... men leze Hannah Arendt er nog maar eens op na. Hoe verglijden de regeltjes rond kwaliteitstoezicht correctie -dwang? Naar Bevind Van Zaken nuanceren is een nagedachte, om kritiek te smoren. De gewenste kadaverdiscipline levert slechts kanonnenvlees op. Van constante kwaliteit, maar dood. En ja, die discipline willen we van al onze collega's maar meestal liefst niet van onszelf; regels zijn er om de anderen in toom te houden maar ik sta erboven. De waard en zijn gasten...

Vandaar dat het wel eens wat meer helder mag dat juist een boeman AFM, veel meer op nuance stuurt dan het beeld nog is. Credit where credit's due. Ook de flexibilisering van de jaarrekeningcontrole-eisen (zie elders op deze site) dient in dit licht te worden gezien. We zijn allen, massaal, uniek of niet?

En nu maar weer naar vrolijker onderwerpen, zoals (?) accountancy ...?

Geplaatst door Meindert Brunia - 31-10-2011 14:22:24

Leuke column!.
De alternatieve verklaring van de Milgram experimenten door Rebecca Goldstein kende ik niet, maar lijkt me minstens zo waarschijnlijk. En voor mij is de les daar uit dat we vooral heel goed moeten letten op de context waarin handelingen plaatshebben of worden verwacht plaats te hebben, omdat dei context in hoge mate bepalend is. En noemen we die context niet ook 'het systeem' of 'governance'?