Joost van Buuren, Arjaan van den Berg en Jan Wietsma

Accountants die jaarrekeningen controleren of samenstellen, worden geconfronteerd met een lastige opdracht: beoordelen of een onderneming kan voortbestaan. De controlestandaarden - Standaard 570 voor controleopdrachten, Standaard 2400 voor beoordelingsopdrachten en Standaard 4410 voor samenstellingsopdrachten - vragen expliciet aandacht voor continuïteit. Maar wat betekent dat in de praktijk? Uit recent onderzoek van de AFM blijkt dat bij 40 procent van de bedrijven die binnen een jaar na de controleverklaring failliet gingen, een materiële onzekerheidsparagraaf ontbrak. Er is weliswaar een stijgende lijn zichtbaar - van 37 procent in de periode 2012-2020 naar 60 procent in 2021-2024 - maar de cijfers laten zien dat er ruimte is voor verbetering.

De standaarden richten zich primair op de vraag of een onderneming de komende twaalf maanden na afgifte van de verklaring kan voortbestaan. Om de kwaliteit van deze beoordeling te verhogen, is het zinvol inzicht te verkrijgen in de levensvatbaarheid van de organisatie en zo tijdig het goede gesprek te voeren met het bestuur. Levensvatbaarheid gaat over de vraag of een onderneming op langere termijn bestaansrecht heeft. Inzicht in de levensvatbaarheid kan beter zicht geven op kwetsbaarheden van een organisatie voor continuïteitsproblemen.

'Inzicht in de levensvatbaarheid kan beter zicht geven op kwetsbaarheden van een organisatie voor continuïteitsproblemen.'

Urgentie neemt toe

Voor de ontwikkeling van de Continuïteitsapp sluit de Taskforce Continuïteit aan bij de kennis en inzichten van de beroepsgroep die in het kader van de Wet Homologatie Onderhands Akkoord (WHOA) een analyse moet geven van de levensvatbaarheid. Deze expertise, opgebouwd sinds de invoering van de WHOA in 2021, biedt een waardevol kader voor de beoordeling van toekomstbestendigheid.

De urgentie neemt toe. Na jaren van lage rente en ruime steunmaatregelen tijdens de coronapandemie, komen steeds meer ondernemingen in zwaar weer. In 2024 werden 4.270 faillissementen uitgesproken, een stijging van ruim 30 procent ten opzichte van 2023 en het hoogste niveau in acht jaar. De combinatie van opgelopen coronaschulden, gestegen kosten en economische onzekerheid maakt de continuïteitsvraag actueler dan ooit. Tegelijkertijd groeit de maatschappelijke verwachting dat accountants tijdig waarschuwen wanneer het misgaat. De Commissie toekomst accountancysector (Cta) constateerde in 2020 al een "kloof tussen wat de samenleving verwacht en wat accountants kunnen en moeten leveren". De Monitoring Commissie Accountancy en de Kwartiermakers bevestigden dit beeld in hun rapporten. De kloof tussen wat de samenleving verwacht en wat accountants kunnen leveren, vraagt om nieuwe instrumenten.

Niet nóg een checklist

De Taskforce Continuïteit, onderdeel van het NBA-initiatief Accounttech, werkt sinds begin 2025 aan een oplossing. Niet in de vorm van nóg een checklist die accountants moeten afvinken, maar als een instrument dat het gesprek tussen accountant en ondernemer faciliteert en structureert. De Continuïteitsapp als open-source instrument is een proof-of-concept dat kan worden uitgebouwd naar toepassing door accountantsorganisaties en een basis biedt voor vervolgontwikkelingen zoals toepassing van AI.

Het startpunt is informatie inwinnen bij het bestuur van organisaties. Deze informatie wordt in de Continuïteitsapp gekoppeld aan de rode vlaggen voor continuïteit uit Standaard 315, zoals uitgewerkt door de Werkgroep Continuïteit. Deze rode vlaggen zijn indicatoren die kunnen wijzen op risico's voor de continuïteit. Ze zijn bewust breed geformuleerd en omvatten niet alleen financiële ratio's - de traditionele focus van veel beoordelingsinstrumenten - maar ook operationele, strategische en persoonlijke factoren. Want bij organisaties is de financiële gezondheid onlosmakelijk verbonden met de persoon van de ondernemer en de kwaliteit van bestuur en governance.

'De ondernemer zelf staat centraal, met zijn perspectief op de toekomst van de onderneming.'

Hier onderscheidt de Continuïteitsapp zich van traditionele auditsoftware: de focus ligt op de 'softe' kant van de onderneming. De ondernemer zelf staat centraal, met zijn perspectief op de toekomst van de onderneming. Een scheiding, een burn-out, het wegvallen van een sleutelfiguur: dat soort gebeurtenissen hebben bij kleinere ondernemingen vaak meer impact dan een verslechterende current ratio. Toch ontbreken ze in de meeste traditionele beoordelingsinstrumenten. De Taskforce heeft bewust gekozen voor een bredere blik, geïnspireerd door de praktijkervaring van accountants, herstructureringsadviseurs en bedrijfswaarderingsdeskundigen.

Continuïteit versus levensvatbaarheid

Een centraal thema in het werk van de Taskforce is het onderscheid tussen continuïteit en levensvatbaarheid. Dit zijn verwante, maar verschillende concepten en het verschil doet ertoe voor de praktijk. Continuïteit, in de zin van de controlestandaarden, gaat primair over de vraag of een onderneming haar verplichtingen kan nakomen: kan zij de komende periode haar schulden betalen en haar activiteiten voortzetten? Dat is een relevante vraag, maar het is in essentie een liquiditeitsvraag met een korte horizon.

Levensvatbaarheid omvat continuïteit, maar gaat verder. Het vraagt naar het bestaansrecht van een onderneming op langere termijn: heeft zij een houdbaar bedrijfsmodel, een relevante marktpositie, voldoende innovatiekracht om zich aan te passen aan veranderende omstandigheden? Deze vragen raken aan de kern van ondernemerschap en vormen de basis onder de liquiditeitsprognoses. Zonder voldoende inzicht in de levensvatbaarheid is de beoordeling van de liquiditeitsprognose weinig effectief.

Ten eerste sluit de beoordeling van de levensvatbaarheid aan bij de risicoaanpak van Standaard 315, de standaard voor risico-identificatie, die vraagt om begrip van de onderneming en haar omgeving. Ten tweede is het relevant voor de waardering van activa: impairment-vraagstukken vereisen een blik die verder reikt dan twaalf maanden. Ten derde - en misschien wel het belangrijkst - is het wat ondernemers en hun stakeholders eigenlijk willen weten: hoe staat het met de toekomstbestendigheid van deze onderneming?

De Taskforce brengt daarom bewust verschillende perspectieven samen. De accountant kijkt naar betrouwbaarheid van informatie en naleving van verslaggevingsregels. De bankier kijkt naar kredietwaardigheid en terugbetalingscapaciteit. De valuator kijkt naar toekomstige kasstromen en ondernemingswaarde. Door deze drie brillen te combineren, ontstaat een completer beeld dan elk perspectief afzonderlijk kan bieden.

Hoe het werkt

De Continuïteitsapp die de Taskforce ontwikkelt, werkt met een vragenlijst van ongeveer honderd vragen die de ondernemer invult. De invultijd bedraagt circa twintig minuten. De vragen zijn bewust informeel geformuleerd; geen jargon, maar taal die aansluit bij de belevingswereld van de ondernemer.

'De app ondersteunt het professionele oordeel van de accountant, maar vervangt het niet.'

Op basis van de antwoorden genereert de app een overzicht van getriggerde rode vlaggen. Dit overzicht dient als voorbereiding voor het gesprek tussen accountant en ondernemer. Het is nadrukkelijk geen score of rapportcijfer. De rode vlaggen hebben geen gewicht en kunnen niet worden opgeteld tot een risicogetal. Dat is een bewuste keuze: de app ondersteunt het professionele oordeel van de accountant, maar vervangt het niet.

De accountant ontvangt per rode vlag alle relevante antwoorden van de ondernemer, zodat de context duidelijk is. Op basis daarvan kan de accountant het gesprek voorbereiden: welke vragen wil ik stellen, welke risico's wil ik nader onderzoeken, welke onderwerpen verdienen extra aandacht in het controle- of samenstellingsdossier?

Voor kantoren die werken met het AuditWorkBook van de NBA is integratie voorzien, zodat de uitkomsten direct aansluiten op de bestaande werkwijze. De app is echter ook zelfstandig te gebruiken. De broncode wordt na afronding van de pilotfase als open source beschikbaar gesteld, zodat kantoren en softwareleveranciers de functionaliteit kunnen integreren in hun eigen systemen.

Pilotfase

Op dit moment loopt een pilottest met vijftig tot 75 accountants, die de app toepassen bij in totaal circa honderd ondernemingen. De pilot wordt wetenschappelijk begeleid door Nyenrode Business Universiteit. Studenten van de Master of Science of Accountancy voeren gestructureerde interviews met deelnemende accountants, om te onderzoeken hoe de app wordt ervaren en wat de toegevoegde waarde is voor de praktijk.

Tijdens de Accounttech-bijeenkomst op 4 februari 2026 wordt een toelichting gegeven op de opzet van de Continuïteitsapp en wat de vervolgstappen zijn. De verwachting is dat de eerste versie van de app in het voorjaar van 2026 breder beschikbaar komt. Bij de ontwikkeling wordt rekening gehouden met het AFM-rapport Twaalf bouwstenen voor beheerst gebruik van audit-tooling. De Continuïteitsapp past binnen het kader dat de AFM schetst: transparant over de werking, controleerbaar in de uitkomsten en met de accountant als eindverantwoordelijke voor het professionele oordeel. Hiervoor wordt bij de ontwikkeling van de app het kwaliteitsborgingsraamwerk van innovatie van controlemethodologie toegepast, opgesteld voor Accounttech.

Eerder in gesprek

De ambitie van de Taskforce reikt verder dan het opleveren van een app. Het gaat om een cultuurverandering in hoe accountants het gesprek over continuïteit voeren. Te vaak wordt dat gesprek pas gevoerd als het te laat is; wanneer de problemen zo groot zijn geworden dat alleen nog crisismanagement rest.

De Continuïteitsapp moet helpen om dat gesprek eerder te voeren, op een moment dat bijsturen nog mogelijk is. Niet om te oordelen over de ondernemer, maar om samen met de ondernemer te kijken naar risico's en kansen. Dat vraagt iets van accountants - de bereidheid om het ongemakkelijke gesprek aan te gaan - maar ook van ondernemers: de openheid om kwetsbaarheden te delen met hun accountant. De Taskforce Continuïteit hoopt met dit instrument een bijdrage te leveren aan die verandering. De komende maanden zullen leren of die hoop gerechtvaardigd is.

De Continuïteitsapp wordt toegelicht tijdens de Accounttech-bijeenkomst op 4 februari 2026. Aanmelden kan via de NBA-website.