'Europa is weerbaarder dan we denken, maar we moeten ons huiswerk afmaken'
Europa is economisch sterk, maar ook geopolitiek en digitaal kwetsbaar. Tijdens het plenaire ochtendprogramma van de NBA Accountantsdag, op 17 november in Leusden, was de vraag hoe Europa meer handelingsperspectief opbouwt. "We moeten ons huiswerk afmaken."
Ronald Bruins
De wereld voelt chaotisch, constateerde dagvoorzitter Rens de Jong bij de opening. Oorlog, handelsconflicten, kunstmatige intelligentie en digitale kwetsbaarheid zetten vertrouwde verhoudingen onder druk. Kwaliteit kan dienen als een kompas te midden van die onzekerheid. Dat was dan ook het thema van de dag. "Die kwaliteit ligt aan de basis van ons vak. Vertrouwen toevoegen kan niet zonder kwaliteit", aldus NBA-voorzitter Bianca de Jong-Muhren. "Dat uitgangspunt wordt nog belangrijker wanneer organisaties onder tijdsdruk en in onzekerheid beslissingen moeten nemen."

Dat herkende de zaal. Op de vraag wat kwaliteit leveren bemoeilijkt, kwamen tijd en werkdruk het vaakst terug. Ook verwachtingen van klanten, maatschappij en andere belanghebbenden werden veel genoemd. Kennis bleek zelden het probleem. Het gaat vooral om de ruimte om het goede te blijven doen.
Europa is weerbaarder dan het lijkt
Politicoloog Catherine de Vries zette de Europese positie in historisch perspectief. Europa wordt volgens haar al decennialang doodverklaard. "Te traag, te verdeeld en te bureaucratisch." Toch kwam de Europese Unie volgens haar telkens aangepast uit elke crises. De eurocrisis leidde onder meer tot het Europees Stabiliteitsmechanisme en een actievere Europese Centrale Bank. Tijdens de pandemie werden vaccins gezamenlijk ingekocht. Na de Russische aanval op Oekraïne volgden sancties, energiediversificatie en nauwere defensiesamenwerking.

'Europa is weerbaarder dan we denken.'
"Europa is weerbaarder dan we denken", zei De Vries. "Maar het is heel belangrijk dat we de dingen zelf doen en ons huiswerk afmaken." Dat huiswerk is volgens haar omvangrijk. Europa vertrouwde lange tijd op drie pijlers: Amerikaanse veiligheid, relatief goedkope energie en grondstoffen en een open wereldeconomie. "Die voorwaarden zijn niet langer vanzelfsprekend. Energie en technologie worden strategische machtsmiddelen. Tegelijkertijd trekt de Verenigde Staten zich gedeeltelijk terug als vanzelfsprekende veiligheidsleverancier en ondervinden Europese bedrijven steeds meer concurrentie uit China."
Niet alles zelf regelen
Voor De Vries betekent soevereiniteit daarom niet dat Nederland alles zelf moet regelen. "Het gaat om daadwerkelijke soevereiniteit op die vlakken waar we het als Nederland, Duitsland of Italië niet zelf kunnen doen." Veiligheid, migratie, energie en internationale handel vragen wat haar betreft om gezamenlijk optreden. Europa benut zijn eigen schaal daarbij nog onvoldoende. De interne markt telt ongeveer 450 miljoen consumenten, maar bedrijven lopen nog steeds tegen uiteenlopende nationale regels, vergunningen en uitvoeringspraktijken aan. "Vooral de Europese dienstenmarkt blijft versnipperd. Dat merken accountants wanneer hun cliënten in verschillende EU-landen actief worden."
Kwaliteit als concurrentiekracht
Econoom Paul Schenderling waarschuwde ervoor dat Europa uit angst voor concurrentie zijn kwaliteits-, arbeids- en milieustandaarden verlaagt. "Europa moet die standaarden harmoniseren, vereenvoudigen en adequater verdedigen, zodat we op onze manier kunnen concurreren. Hoge standaarden kunnen bedrijven aanzetten tot innovatie en productiviteitsverbetering."

'Hoge standaarden kunnen bedrijven aanzetten tot innovatie en productiviteits- verbetering.'
Europa heeft volgens hem nog sterke posities in onder meer machinebouw, farmacie, gespecialiseerde chemie, nieuwe materialen, circulaire economie, energietechnologie en militaire technologie. “Het is niet een gebrek aan inhoud, maar een gebrek aan zelfvertrouwen.” De Vries plaatste bij die hoge standaarden een belangrijke voorwaarde. Europese kwaliteit werkt pas als ondernemers niet in ieder land met andere labels en aanvullende eisen worden geconfronteerd.
Afhankelijkheden in de hele digitale keten
De digitale afhankelijkheid werd zichtbaar tijdens de bijdrage van Paul Timmers, hoogleraar geopolitiek en technologie. Hij liet de digitale stack zien: de lagen van grondstoffen, chips, netwerken, cloud, data, AI en toepassingen. Europa heeft in vrijwel iedere laag buitenlandse leveranciers nodig.

Volgens Timmers komt 95 procent van de gebruikte grote AI-modellen uit de Verenigde Staten. Ook de cloudmarkt wordt gedomineerd door Microsoft, Amazon en Google. Uit een peiling in de zaal bleek dat bij 65 procent van de aanwezigen vrijwel alles in de eigen organisatie of bij klanten op Amerikaanse cloud of software draait. Die afhankelijkheid brengt lock-in, concentratierisico's en mogelijke verstoringen mee. Timmers: "Als je niet kunt bepalen welk gedrag AI-agents vertonen, hoe ze zich identificeren en hoe ze met elkaar onderhandelen, kun je dan wel garanderen dat ze goede kwaliteit leveren?"
Hij waarschuwde ook voor sovereign washing. Dataopslag in Europa maakt een clouddienst niet automatisch soeverein wanneer zeggenschap, technologie, kennis en jurisdictie elders liggen.
Meer soevereiniteit
René Steenvoorden, lid van de raad van bestuur van UWV, constateerde dat de praktijk ingewikkeld is. Het UWV beheert gevoelige informatie in een private cloud, maar werkt daarbij wel met Amerikaanse partijen. "Als je het goed wilt doen, moet je naar de hele stack kijken." Het gaat dus ook om databases, toegangsbeheer, netwerkapparatuur en werkplekken.

Voor meer soevereiniteit raadde Steenvoorden aan om te beginnen met risicoanalyses, continuïteitsplannen en concrete scenario"s. Bij UWV gebeurde dat tijdens zogenoemde souveraintons, een speelse variant op hackathons. Inkopers, architecten en beleidsmedewerkers brachten daar samen met andere overheidsorganisaties in kaart wat de ambitie is, welke oplossingen al beschikbaar zijn en welke pilots en investeringen nodig zijn. Europese alternatieven zijn nog niet altijd op dezelfde schaal beschikbaar, maar wachten is geen oplossing. "Als je niet begint, kom je er nooit uit."
'Denk mee binnen welke kwaliteits- en risicokaders er geïnvesteerd kan worden om hier te komen.'
Daar ligt volgens Steenvoorden een rol voor accountants. "Dit kost een investering. Daar is gewoon een businesscase voor te maken. Maar daar kunnen jullie als accountants ook bij helpen. Denk mee binnen welke kwaliteits- en risicokaders er geïnvesteerd kan worden om hier te komen."
Europese kwetsbaarheden zichtbaarder
Klaas Knot, voormalig president van De Nederlandsche Bank, sloot het ochtendprogramma af. Tijdens het gesprek kon hij volgens De Jong elk moment worden gebeld over zijn kandidatuur voor het presidentschap van de Europese Centrale Bank. Maar zijn telefoon had hij afgegeven. "Ik vond dit zo belangrijk dat ik daar niet door wilde worden afgeleid." Vervolgens gaf hij een bredere economische waarschuwing. "Door vergrijzing wordt productiviteitsgroei steeds belangrijker, terwijl die groei juist achterblijft."

De geopolitieke druk brengt Europa volgens Knot dichter bij elkaar. Zo komt defensiesamenwerking van de grond die zonder de terugtrekkende beweging van de Verenigde Staten eerder onbespreekbaar was. "Tegelijkertijd worden de Europese kwetsbaarheden zichtbaarder. Conflicten verstoren handelsstromen en drijven energieprijzen en inflatie op. Europa blijft daarvan bovengemiddeld veel last houden, zolang het afhankelijk is van fossiele energie en andere strategische goederen uit het buitenland." Volgens Knot kan het nog zeker tien jaar duren voordat Europa die afhankelijkheden voldoende heeft verminderd.
Algemeen belang is minder tastbaar
Aan analyses ontbreekt het niet. De rapporten van de voormalige Italiaanse premiers Enrico Letta en Mario Draghi en het advies van oud-ASML-topman Peter Wennink bevatten veel aanbevelingen om de productiviteit en het verdienvermogen van Europa en Nederland te versterken. Het probleem zit volgens Knot niet zozeer in de analyse, maar in de uitvoering. "Deelbelangen zijn vaak heel goed identificeerbaar en daardoor goed te organiseren", zei hij. "Het algemene belang is minder tastbaar." Politici moeten zo’n deelbelang durven te doorbreken. Dat vraagt om leiderschap en een kabinet met voldoende politieke steun dat 'een stootje kan hebben'.
'Zeggenschap en aansprakelijkheid kun je niet van elkaar loskoppelen.'
Knot is anders gaan denken over gezamenlijke Europese leningen. Waar hij eerder tegen was, ziet hij nu ruimte om op Europees niveau te lenen voor publieke goederen die landen beter samen kunnen organiseren. Hij noemde defensie, energie en grensoverschrijdende infrastructuur. "Als het ook ten bate komt van toekomstige generaties, kun je daar ook een deel voor lenen." Hij maakte daarbij wel een voorbehoud; het gaat niet om het samenvoegen van bestaande nationale staatsschulden. "Zeggenschap en aansprakelijkheid kun je niet van elkaar loskoppelen."
Er is maar één belastingbetaler
Europese schulduitgifte moet bovendien samengaan met strengere grenzen aan nationale schuldcreatie. "Er is maar één belastingbetaler, dat zijn we allemaal", zei Knot. Diezelfde Europese burger betaalt immers de rentelasten op lokale, nationale én Europese schulden. Gezamenlijke obligaties zijn volgens hem dan ook geen wondermiddel waarmee Europa onbeperkt extra geld kan lenen.
Als het al gebeurt, moet duidelijk zijn waaraan het geld wordt besteed en welk rendement een investering op langere termijn oplevert. Dat vraagt om een boekhouding die investeringen ook als zodanig herkenbaar maakt. De huidige Rijksbegroting maakt volgens hem onvoldoende onderscheid tussen consumptieve uitgaven en investeringen.
Hij pleitte daarom voor een baten-lastenstelsel, waarmee de economische gevolgen van investeringen beter in beeld komen. Daar ligt volgens Knot een herkenbare opdracht voor accountants. "Immers, wat niet goed gemeten wordt, wordt niet goed gemanaged."
Op deze site wordt via een aantal artikelen teruggeblikt op de Accountantsdag 2026; dit is het eerste deel. De plenaire ochtend- en middagsessie en enkele deelsessies van de Accountantsdag zijn terug te kijken via de opname van de livestream van de dag.
Gerelateerd
Accountantsdag 2026: Kwaliteit als kompas voor een sterk Europa
Vooral geopolitiek stond centraal tijdens de plenaire opening van de Accountantsdag 2026. Daarbij ging het over de positie van Europa, in een wereld waarin de VS...
Accountantsdag via livestream te volgen
Wie vandaag niet live bij de Accountantsdag 2026 kan zijn, kan delen van het programma rechtstreeks volgen via de livestream in de theaterzaal van AFAS in Leusden.
Accountantsdag: netwerken is ook gewoon gezellig!
Als je als jonge accountant wilt meepraten, moet je ook weten welke gesprekken er worden gevoerd. Dan helpt het om naar bijeenkomsten of een congres als de Accountantsdag...
Accountantsdag 2026 vrijwel uitverkocht, programma ook te volgen via livestream
De Accountantsdag op dinsdag 17 november is vrijwel uitverkocht. De dag is grotendeels te volgen via een livestream. Ook de toekomst van het mkb-accountantskantoor...
Klaas Knot wil dat Europa weerbaarder wordt
Als er één spreker op de komende Accountantsdag is die de grote economische ontwikkelingen van de afgelopen vijftien jaar van dichtbij heeft meegemaakt, dan is het...
