Rekenkamer: Anti-witwascontroles hebben grote gevolgen voor burgers, opbrengst is onbekend
Witwascontroles hebben grote gevolgen voor burgers en leiden tot hoge kosten voor banken, maar er is geen goed inzicht in de effectiviteit van de aanpak. Witwassen moet effectief en risicogericht wordt aangepakt, op basis van duidelijke risicoanalyses, zodat onschuldige burgers en bedrijven niet onnodig belast worden.
Uit onderzoek van de Algemene Rekenkamer blijkt dat de anti-witwasaanpak in de praktijk grote gevolgen heeft voor burgers en bedrijven en er aanwijzingen zijn voor discriminatie. Tegelijk is over de effectiviteit weinig bekend.
Het aantal meldingen van ongebruikelijke transacties door banken is sinds 2020 sterk toegenomen, van bijna 250.000 naar ruim 530.000 in 2024. Banken zijn op basis van de Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme (Wwft) verplicht melding te doen van ongebruikelijke transacties bij de Financial Intelligence Unit-Nederland (FIU). De Nederlandsche Bank (DNB) bewaakt of banken voldoen aan die verplichting.
Gevolgen groot
De Algemene Rekenkamer onderzocht onder meer hoe de anti-witwasaanpak in de bankensector in de praktijk uitpakt voor drie groepen: politically exposed persons (PEP's, in dit onderzoek met name oud-politici en oud-rechters), religieuze instellingen en horecaondernemers.
PEP's en religieuze instellingen (met name moskeeën en migrantenkerken) zeggen vaak te maken te hebben met ingrijpende controlemaatregelen. Als gevolg hiervan kunnen ze geen rekening openen, wordt hun rekening opgezegd, of kunnen ze bijvoorbeeld geen geld overmaken naar familie of bedrijven in andere landen. Die ervaring hebben de meeste horecaondernemers niet, terwijl ook dit een hoogrisicosector is voor witwassen.
Meldingen
Meldingen van ongebruikelijke transacties door banken gaan vaak over personen met een buitenlands klinkende achternaam, namelijk 61,8 procent van de onderzochte meldingen. De rekenkamer kon niet vaststellen of er een verklaring was voor die oververtegenwoordiging.
Bij religieuze instellingen geven vooral moskeeën aan dat zij naar doel en herkomst van hun transacties worden gevraagd, zelfs als het niet om contante gelden of buitenlandse transacties ging. Dat was niet het geval voor bevraagde katholieke en protestantse kerken.
De Algemene Rekenkamer ziet in het voorgaande aanwijzingen voor discriminatie. De minister van Financiën is in 2022 ook al op de hoogte gebracht over signalen van discriminatie in de bancaire sector en monitort dit jaarlijks.
Inzicht in effectiviteit ontbreekt
Het is niet duidelijk of de toenemende controles door banken ook daadwerkelijk bijdragen aan het voorkomen en opsporen van witwassen. Het ontbreekt op verschillende vlakken aan inzicht bij de betrokken partijen. Zo worden geen evaluaties uitgevoerd naar de resultaten door de ministers en DNB.
Op basis van het onderzoek bij de FIU is ook niet goed te zeggen welk aandeel van het totaal aantal meldingen witwassen betreft, of wat de werkelijke financiële omvang daarvan is. En het is sowieso heel ingewikkeld om te bewijzen dat witwassen is voorkomen, aldus de rekenkamer.
Om inzicht te krijgen in de effectiviteit van anti-witwascontroles onderzocht de Algemene Rekenkamer ook de kwaliteit van meldingen door banken. Die kwaliteit verschilt tussen banken, maar de FIU toetst de kwaliteit niet en ook DNB kijkt in haar toezicht op banken niet naar de kwaliteit van meldingen.
Lasten voor banken nemen toe
Niet alleen groepen burgers dragen de lasten als gevolg van de anti-witwasaanpak. Banken geven aan in 2024 circa € 1,6 miljard aan kosten te maken voor de Wwft. De negen banken die voor het onderzoek zijn bevraagd, zetten in dat jaar 13.000 fte in om witwassen te bestrijden.
De ministers van Financiën en Justitie en Veiligheid geven in hun reactie op het onderzoek aan dat hun inzet is om de resultaten van de anti-witwasaanpak inzichtelijker te maken. De Algemene Rekenkamer stelt bezorgd te zijn of er voldoende urgentie wordt gevoeld om met alle schakels in de keten te werken aan het tegengaan van mogelijke discriminatie én aan inzicht in resultaten.
Gerelateerd
Wast een berg, kost een beetje
Hoe de Nederlandse opsporingsdiensten een wereldwijd witwasnetwerk blootlegden. Een inkijkje in een onderzoek waar een luchtje aan zat.
Op zoek naar de valse facturen
Het is inmiddels een populaire vorm van fraude: het cash-compensatiemodel. Onderzoekers van Avans Hogeschool brachten deze witwasmethode, waarbij criminelen bankje...
OM beboet Louis Vuitton voor tekortschietende witwascontroles
Het Openbaar Ministerie heeft de Nederlandse tak van modehuis Louis Vuitton een boete van 500.000 euro opgelegd, voor overtredingen van de Wet ter voorkoming van...
NBA en BFT vernieuwen samenwerking
De NBA en het Bureau Financieel Toezicht (BFT) hebben in januari hun samenwerking in het kader van de Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme...
Oud-directeur Centrale Bank Suriname ook door Hof schuldig bevonden aan corruptie
Het Hof van Justitie in Paramaribo heeft uitspraak gedaan in het hoger beroep tegen Robert van Trikt, accountant en voormalig governeur van de Centrale Bank van...