Misschien moeten accountants niet alleen ondernemers meer cijfers en zekerheid geven, maar ze ook helpen omgaan met het gegeven dat niet alles controleerbaar is, meent Marjan Heemskerk.

Discussie Column Vandaag

De illusie van controle

De wereld voelt onvoorspelbaarder dan een paar jaar geleden, dan een maand geleden. Geopolitieke spanningen, veranderende regelgeving en technologische ontwikkelingen die elkaar in hoog tempo opvolgen, zorgen ervoor dat wat vandaag logisch lijkt, morgen alweer anders kan zijn.
Je zou verwachten dat ondernemers daardoor flexibeler worden en sneller schakelen. Maar in gesprekken met ondernemers in mijn omgeving hoor ik juist iets anders terug. De behoefte aan controle groeit. Meer inzicht, meer zekerheid, meer grip. Alsof we met genoeg cijfers en overzicht de wereld weer voorspelbaar kunnen maken. En eerlijk: die reflex herken ik ook bij mezelf.

Ik merk het bijvoorbeeld in mijn eigen werk. Op de momenten dat ik alles strak probeer te plannen, dicht te timmeren en te controleren, lijkt er juist meer mis te gaan. Deadlines die verschuiven, dingen die anders lopen dan verwacht, plannen die nét niet uitkomen zoals bedacht. Het voelt alsof hoe meer ik probeer vast te houden, hoe sneller het ergens loslaat.
En juist wanneer ik het iets losser aanpak, minder controle en meer vertrouwen, gaat het vaak beter. Dat voelt tegenstrijdig, want controle geeft in theorie rust. In de praktijk lijkt het soms juist spanning te vergroten. Diezelfde dynamiek zie ik ook terug bij ondernemers. 

Alles moet voorspelbaar worden

Ondernemers proberen hun bedrijf steeds beter voorspelbaar te maken. Begrijpelijk ook, zeker in een tijd waarin er zoveel verandert. Je ziet dat terug in het gedrag: investeringen worden uitgesteld, kosten strak bewaakt, buffers verhoogd en risico's zoveel mogelijk vermeden. Alles moet eerst kloppen, voordat de volgende stap wordt gezet.
Op papier ziet dat er verstandig uit. Minder risico, meer controle, betere marges. Maar tegelijkertijd ontstaat er ook iets anders. Want hoe meer er gestuurd wordt op zekerheid, hoe minder ruimte er overblijft voor beweging.

Accountants spelen hierin een belangrijke rol. Zij leveren precies wat ondernemers zoeken: inzicht. Cijfers, prognoses, scenario's en dashboards helpen om overzicht te creëren en beter te begrijpen wat er speelt binnen een onderneming. Zonder dat inzicht wordt ondernemen al snel gokken, dus die rol is waardevol en noodzakelijk.
Maar er zit ook een dunne lijn. Want wanneer verandert inzicht in een gevoel van schijnzekerheid? Een forecast is geen garantie, een prognose geen zekerheid. En een dashboard laat vooral zien wat er al is gebeurd, niet wat er nog gaat gebeuren. Toch worden dit soort instrumenten soms onbewust gebruikt alsof ze die zekerheid wél bieden. 

Maar controle is steeds vaker een illusie

Hoe meer de wereld verandert, hoe moeilijker het wordt om alles te voorspellen. Je kunt je cijfers op orde hebben, je kosten onder controle, je planning strak ingericht en alsnog kan er iets gebeuren waar je geen invloed op hebt. Een klant die wegvalt, wetgeving die verandert of een markt die ineens kantelt.
Dat betekent niet dat controle zinloos is. Maar het laat wel zien dat controle grenzen heeft. Sterker nog, hoe meer we proberen alles te controleren, hoe zichtbaarder wordt wat we níet kunnen controleren. En dat is precies de spanning waar ondernemers nu steeds vaker tegenaan lopen.
Aan de ene kant is er de behoefte aan zekerheid. Dat is logisch, want ondernemen brengt al genoeg risico met zich mee. Aan de andere kant is er de realiteit van een wereld die minder voorspelbaar is dan we zouden willen. Tussen die twee ontstaat frictie.

Ondernemers proberen die spanning op te lossen door meer grip te zoeken. Meer cijfers, meer inzicht, meer controle. Maar hoe langer je wacht tot alles zeker voelt, hoe groter de kans dat je niets meer doet. En juist dat stilvallen is misschien wel het grootste risico. 

Misschien is controle niet het doel

Misschien ligt daar ook een interessante vraag voor accountants. Niet alleen hoe we ondernemers meer inzicht kunnen geven, maar ook hoe we hen kunnen helpen omgaan met het feit dat niet alles controleerbaar is. Dat vraagt een iets andere benadering dan we zijn gewend.
Niet alles dichtregelen, niet alles voorspellen, maar helpen bij het maken van keuzes. Ook als die keuzes onzeker zijn. Want uiteindelijk draait ondernemen niet om volledige controle. Dat heeft het eigenlijk nooit gedaan. Misschien is dat wel het belangrijkste onderscheid. Controle suggereert dat je alles kunt sturen. Grip betekent dat je begrijpt wat er speelt, zonder te verwachten dat alles voorspelbaar is. Dat verschil is subtiel, maar essentieel.
Accountants leveren grip en dat is waardevol. Maar misschien moeten we eerlijker zijn over wat we niet leveren. Geen garanties, geen volledige zekerheid en geen voorspelbare uitkomsten. En dat is geen zwakte van het vak, maar simpelweg de realiteit van ondernemen. 

Hoe meer ik zelf probeer alles te controleren, hoe vaker ik merk dat dat niet werkt. Dat loslaten soms effectiever is dan vasthouden. Misschien geldt dat ook voor ondernemers.
En misschien is het niet de taak van accountants om controle te bieden, maar om ondernemers te helpen beslissingen te nemen; juist op het moment dat die controle er niet is.