Wilbert Geijtenbeek

De bijeenkomst werd georganiseerd door de NBA Young Profs. Na een openingswoord van Young Profs-voorzitter Donna Maas doken de accountants in driemaal een halfuur in de verschillende actuele vormen van fraude.

Projectleider Gerard (die omwille van zijn functie anoniem wenst te blijven) van de Fiscale Inlichtingen en Opsporingsdienst (FIOD) legde uit welke vormen van witwassen door middel van geldstromen van niet betrokken derden hij in de opsporingspraktijk tegenkomt. Gerard is als lid van de Taskforce Trade-Based Money Laundering (TBML) gespecialiseerd in deze vorm van witwassen, waarbij criminelen leunen op de kasstroom van derde ondernemingen. Het doel van het onder het kabinet-Rutte IV opgetuigde team is het verstoren, belemmeren en ontmantelen van organisaties die zich bezighouden met het faciliteren van criminele geldstromen via op handelsstromen gebaseerd witwassen en ondergronds bankieren. Het liefst zou hij in 2030 "deze witwasvorm hebben uitgeroeid".

Daadwerkelijke transacties, malafide afnemers

De methode van TBML leunt op reële bestellingen van daadwerkelijk geleverde goederen, die niettemin betrokken zijn bij een transactie met als doel het witwassen van misdaadgelden. Ondernemingen die de goederen aan hun criminele klant leveren, werken zo onbedoeld mee aan het in het economische verkeer brengen van de opbrengsten van veelal drugshandel. Juist omdat bona fide ondernemingen het doelwit zijn van criminelen, is het belangrijk dat accountants die de jaarrekeningen controleren van deze ondernemingen, letten op de signalen van deze fraude.

De FIOD-projectleider onderscheidde meerdere varianten uit zijn opsporingspraktijk. Wat elk van de varianten gemeen heeft, is dat er een drugskartel is in het buitenland, een criminele organisatie in Nederland, en dat beide voor het witwassen gebruikmaken van bestellingen bij derden. Via een aan de criminelen gelieerde facilitator (een netwerk van geldlopers of door de criminele organisatie opgerichte ondernemingen) worden de contanten die met drugshandel zijn vergaard, giraal gemaakt. De criminelen doen vervolgens met een eigen onderneming bestellingen bij een bona fide bedrijf.

'Juist omdat bona fide ondernemingen het doelwit zijn van criminelen, is het belangrijk dat accountants die de jaarrekeningen controleren van deze ondernemingen, letten op de signalen van deze fraude.'

Soms worden de bestellingen vanuit het buitenland gedaan, door criminele ondernemingen in landen waar het toezicht minder streng is. Vaak genoeg vinden de betalingen ook in Nederland plaats. Maar in de meeste gevallen wordt de betaling van de factuur van de bona fide onderneming gefaseerd gedaan. De betalingen komen in delen binnen vanuit buitenlandse ondernemingen die gelieerd zijn aan de criminele organisatie. Zo krijgt de bona fide onderneming te maken met klanten die crimineel geld willen witwassen.

Indicatoren voor accountants

Feit is dat de klanten reëel zijn en de onderneming dus geld verdient aan deze klandizie. Het is aan de accountant om in de administratie met een scherper oog te letten op verdachte signalen. Omdat er sprake is van reële bestellingen en daadwerkelijk geleverde goederen, is het aan de accountant om een laag dieper te kijken dan de daadwerkelijke transactie. Gerards advies aan accountants is om op de volgende indicatoren te letten:

• De afnemer en de betalende partij verschillen van elkaar: de dienstverlening is afwijkend en doorgaans zijn de bedrijven in verschillende landen gevestigd.
• Er wordt handel gedreven met een land waarin het banksysteem niet goed functioneert.
• Eén factuur wordt door meerdere verschillende partijen betaald.
• De betalingen zijn gedaan met ronde bedragen.
• De factuurnummers en omschrijvingen wijken opvallend van elkaar af.
• De bank heeft afscheid genomen van de klant.
• De betalende partij is op een woonadres gevestigd.

Verdienen met contanten

Na de uitleg over TBML deed Benny Bergkamp een andere fraudevorm uit de doeken. Bergkamp is coördinator publiek-private samenwerking bij de Fintell Alliance, een samenwerkingsverband van FIU Nederland en de grootbanken, dat het Wwft-domein wil versterken met kennis omtrent witwassen en terrorismefinanciering. Bergkamp deed het cash-compensatiemodel (CCM) uit de doeken. Bij deze vorm van fraude gaat het om het in het economisch verkeer brengen van de bij drugshandel verkregen contanten. Daarvoor maken criminelen gebruik van ondernemingen in vooral arbeidsintensieve sectoren, waar het economisch voordeel kan bieden als arbeidskrachten in contanten - en dus buiten de fiscus om - worden uitbetaald.

'Het is aan de accountant om in de administratie met een scherper oog te letten op verdachte signalen.'

Bij het cash-compensatiemodel ruilen personen een overschot aan contant crimineel geld voor giraal geld van ogenschijnlijk legitieme bedrijven. Dit gebeurt met gefingeerde zakelijke transacties. Misdadigers krijgen zo een girale inkomstenstroom die er op papier legitiem uitziet. In realiteit gaat het om een fraudevorm die - in tegenstelling tot TBML - de fiscus pootje licht, omdat de staat door de zwarte betalingen belastingen en heffingen misloopt. Volgens een schatting van accountant Peter Schimmel gaat er jaarlijks "minstens € 10 miljard" aan witwasgeld om. De daadwerkelijke schade vanwege de misgelopen belastingen zou nog eens € 7 miljard hoger liggen.

Bergkamp komt uit hoofde van zijn rol steeds grotere criminele netwerken tegen. De tips daarover komen in de vorm van Wwft-meldingen van poortwachters zoals de banken, maar ook van accountants, notarissen en advocaten. Dergelijke meldingen kunnen betrekking hebben op vermoedens dat binnen een onderneming valse facturen worden gemaakt, of dat er veel contant geld omgaat.

Hoe het werkt

In tegenstelling tot TBML, heeft een bona fide ondernemer bij CCM juist behoefte aan contant geld. De vraag naar cash is groot in arbeidsintensieve sectoren, waar personeel schaars is. Denk aan de beveiliging, de landbouwsector, de logistiek, de schoonmaakbranche en de bouw. Waar veel laaggeschoold werk wordt gedaan, is het vaak bijna niet meer mogelijk te concurreren zonder zwart uit te betalen. CCM is in die branches de dominante witwasmethode, waarbij een criminele organisatie de onderneming toegang tot cash biedt.

'Waar veel laaggeschoold werk wordt gedaan, is het vaak bijna niet meer mogelijk te concurreren zonder zwart uit te betalen.'

Ook hier geldt dat er ogenschijnlijk weinig aan de hand is: er wordt daadwerkelijk werk verricht. Er is een girale geldstroom zichtbaar in de administratie van de onderneming. Dat geld stroomt door naar een criminele onderneming die een valse factuur stuurt, waarmee de contanten worden witgewassen. Volgens Bergkamp wordt er soms wel 8 procent per factuurbetaling als marge in rekening gebracht.

'Waarom valt dit niet op in de salarisadministratie?'

Dat alles uit zich in de administratie in een hoog volume op de bankrekeningen. Met het geld worden door criminelen opvallende aankopen gedaan: motorboten, goud en luxe voertuigen. Ook corresponderen de hoogte van de salarisbetalingen en afgedragen premies niet met de verrichte arbeid. Bergkamp raadde accountants dan ook aan om facturen te controleren op tekenen van valsheid, om extra aandacht te besteden aan de inhuur van arbeid. En om contracten, facturen en overzichten van ontvangen betalingen op te vragen.

De deelnemers verbaasden zich over deze vorm van witwassen. "Hoe kan de salarisadministratie nou niet kloppen? Daar kom je als accountant toch zo achter?", aldus een accountant in de zaal. Dat is geraffineerder dan je zou denken, reageerde Bergkamp. "De schoonmakers worden bijvoorbeeld ingehuurd bij een schoonmaakpartij, die valse facturen stuurt." Als je de valsheid van die facturen niet kunt vaststellen, is de fraude geslaagd. De fraudevorm leunt sterk op de inzet van arbeidsbemiddeling. Payrollbedrijven worden er ook geregeld tussen gezet. De bedrijfjes die de valse facturen opmaken, inclusief een keurige btw-post, zorgen er in de praktijk ook voor dat er een btw-teruggaaf wordt geregeld.

Parfumzaak

De fraudemethodes werden tijdens de young profs-bijeenkomst geïllustreerd door een rechercheur van de Nationale Politie, die met diens Financieel Economisch rechercheteam enkele jaren geleden een TBML-casus oprolde. De zaak draaide om een parfumzaak waarmee het Openbaar Ministerie in 2024 een schikkingsovereenkomst sloot.

De aanwezigen waren enthousiast over het inkijkje dat ze kregen in de wereld van het witwassen en in de bijbehorende risico's waar accountants tijdens hun jaarrekeningcontrole op kunnen letten. Een deelnemer gaf aan "best drie uur" te kunnen luisteren naar dergelijke presentaties. Uit de reacties: "Het was een boeiend verhaal en er werden interessante voorbeelden genoemd. Het was leuk om meer inzicht te krijgen in hoe criminelen te werk gaan en wat indicatoren zijn."

Meerdere aanwezige accountants verbaasden zich over het raffinement van de criminelen. En over het gemak waarmee een onderneming "onderdeel kan zijn van een criminele organisatie zonder hier iets van te weten". Voor een ander was het een bevestiging "dat boven- en onderwereld nauw met elkaar zijn verbonden".

Praktische tips

De rechercheur, die omwille van zijn functie ook anoniem moest blijven, gaf aan de aanwezige accountants praktische adviezen. Zo raadde hij accountants aan te letten op het gebruik van tussenrekeningen en kruisposten.

"Alles begint met het onderkennen van derdenbetalingen. Veel accountants doen de aansluiting van de betalingen. Maar kijk ook hoe het geld is binnengekomen." Kortom: doe een grondige omzetcontrole en neem diverse steekproeven van facturen. Focus daarbij op de ontvangst van het geld en de oorsprong van bankrekeningen waarvandaan het geld is gestort. En laat je informeren over de inrichting van de lijncontrole bij de controlecliënt. Is de onderneming dagelijks bezig met de vraag voor welke factuur welk bedrag is bestemd? Dan is dat een rode vlag. Meld die onverwijld bij de FIU, raadde de rechercheur de aanwezigen aan.