Irene Kramer

"Tegen de stroom in van wat er in de wereld gebeurt, zijn jullie geweldig bezig", zo houdt de VU-professor klinische neuropsychologie de volle zaal voor op vrijdag 28 augustus jl. "Door te werken en daarnaast te studeren, doe je moeite. Die uitdaging draagt bij aan de kwaliteit van de myeline in de hersenen: de witte verbindingen tussen de hubs in de hersenen, die vragen om onderhoud, je hele leven lang."

Erik Scherder is liever moe dan lui.

Wereldkampioen Zitten

In wetenschappelijke termen noemt Scherder dat een "hoog uitdagende, verrijkte omgeving", op de slide achter hem verbeeldt door een speeltuin: "Daar zit u met dat dubbelleven van studeren en werken!" Dat leidt tot een vraag uit de zaal over hoe stress dan werkt in het brein. "Chronische stress heeft inderdaad een negatieve invloed op die myeline verbindingen, net zoals bijvoorbeeld sociale isolatie, iets dat we kennen uit de coronatijd."

'Juist als je het druk hebt of als je de hele dag thuis werkt achter het scherm: ga een stukje fietsen of wandelen in de tijd van de baas.'

Het geeft Scherder een bruggetje naar het belang van fysieke moeite, om het brein fit te houden. "Naast die mentale moeite, is ook fysieke moeite belangrijk voor de verbindingen in onze hersen-netwerken. Lardeer de dag met activiteit, want je fysieke conditie bepaalt je cognitieve conditie." Dat is gebleken uit onderzoek, laat de hoogleraar zien. "Als Nederland zijn we Wereldkampioen Zitten. Juist als je het druk hebt of als je de hele dag thuis werkt achter het scherm: ga een stukje fietsen of wandelen in de tijd van de baas. Het liefst in de natuur of langs water." Of samen met iemand anders.

Liever moe dan lui

Scherder voegt de daad bij het woord, maar we blijven wel binnen. Hij laat de zaal na een kleine dertig minuten college even drie minuten squatten. We maken een diepe kniebuiging, terwijl we met beide handen in de lucht een lang, Engels neurowetenschappelijk woord schrijven. Voor universitair docent en triatleet Tjibbe Bosman, die het openingscollege aftrapte, natuurlijk geen enkel probleem. Maar voor een aantal docenten best pittig. "Gaan jullie dat als docenten ook doen in de colleges met studenten, nu zij weten dat dit goed voor ze is?", daagt Scherder de zaal verder uit. Er zijn ook andere manieren om activatie in het leren te brengen, maar: "Dit is niet alleen belangrijk voor accountants in opleiding, maar voor al het onderwijs in Nederland, beginnend bij de allerjongsten."

Squatten met Scherder.

Tot zover het bekendere verhaal van de breinprofessor, maar hoe zit het met AI? Scherder is zeker geen AI-tegenstander. Hij noemt AI wel "afnemende intelligentie", omdat we daardoor minder mentaal en fysiek worden uitgedaagd. En we zijn als mensen immers liever lui dan moe. "De hersenen hebben ook een belangrijke filterfunctie, als het gaat om emotieregulering bijvoorbeeld. En die filter gaat niet goed op al die sociale media. Ook hier moet je ertegenaan - moeite doen - om die filter te onderhouden. Ook daarom ben ik enthousiast over werken en studeren naast elkaar." De titel van zijn meest recente boek is niet voor niets: Liever moe dan lui.

Kritisch denken

VU-professor Auditing Anna Gold geeft een aantal inzichten mee uit recent wetenschappelijk onderzoek, onder andere over "het kalibratieprobleem": Wanneer hebben auditprofessionals te veel of te weinig vertrouwen in AI-uitkomsten? Dat laatste heet ook wel "algoritme-aversie". Net als Scherder zegt Gold: "We moeten niet te lui worden. Bij iedere AI-uitkomst moet je antwoord hebben op vragen als: Waarom geloof ik dit? Welk bewijs ondersteunt dit? Wat zouden tegenverklaringen kunnen zijn? En: Hoe zou ik dit verdedigen tegenover een partner of toezichthouder?" Maar ze zegt ook: "Weet wanneer je wel 'blind' op AI-output mag vertrouwen."

'Hoe wil jij, nu als student en straks als beginnend beroepsbeoefenaar, op een verantwoorde manier AI toepassen én kritisch blijven?'

Gold stelt de studenten een vraag: "Hoe wil jij, nu als student en straks als beginnend beroepsbeoefenaar, op een verantwoorde manier AI toepassen én kritisch blijven?" Haar stelling is dat kritisch denken niet zomaar in je opkomt, maar ontwikkeld moet worden. "De ongemakkelijke vraag is dan: Als AI het werk overneemt waarmee starters leren, hoe worden toekomstige accountants dan experts? En hoe leren ze professioneel-kritisch denken?" Ze beantwoordt aan het eind van haar bijdrage een andere vraag: "Wat maakt jullie waardevol? AI kan helpen met analyseren, samenvatten, zoeken en signaleren. Maar jullie blijven nodig voor het professioneel oordeel, kritisch denken, klantgesprekken, communicatie en risico-inschatting."

Vangrails

Peter Eimers (VU-hoogleraar en opleidingsdirecteur) en Bas Maat (Achmea) belichten de betekenis van AI voor accountants vanuit respectievelijk de controlestandaarden en de verzekeringsbranche. Beiden raken ze aan de recente Europese AI-verordening (AI-Act), en het belang als accountant die wet- en regelgeving te kennen. "Een beslissing die een grote impact heeft op iemands leven, mag niet alleen door AI-modellen genomen worden. Die moet langs mensen gaan en bezwaar moet mogelijk zijn", vat Eimers een kernpunt uit die Act samen.

Van links naar rechts: Peter Eimers, Bas Maat, Erik Scherder, Anna Gold en Tjibbe Bosman.

De AP-boete die Uber kreeg in augustus 2026 voor het geautomatiseerd blokkeren van chauffeurs, is hierop gebaseerd. En ook in de verzekeringsbranche is het oppassen geblazen, bijvoorbeeld bij het afwijzen van een claim of hypotheek, het voorspellen van fraudes of het prijzen van risico's. "Neem niet zomaar de uitkomsten van AI-modellen aan en blijf nadenken en doorvragen." Dat licht Maat toe met een aantal praktische voorbeelden.

"De standaarden zijn geen kookboek. Gelukkig maar", sluit Eimers af. "Het zijn de vangrails van elke controle, waar je met nieuwsgierigheid, professionaliteit en teamwork op navigeert. Gun elkaar een robuuste dialoog over 'wanneer is goed goed genoeg', gebaseerd op het gezonde verstand van de op principes gebaseerde controlestandaarden."

Denkversterkers

Meer lezen? Eimers verwijst naar de twaalf bouwstenen van de AFM voor beheerst gebruik van audit-tooling van eind 2025. De Tilburgse opening van het academisch jaar ging over AI als mechanisch brein met onder andere aandacht voor de lichte en de donkere kant van large language models. Hoogleraar kunstmatige intelligentie Eric Postma moedigt aan LLM's als "denkversterkers" te gebruiken. Ook daar is het: AI met de mens centraal.