Discussie Opinie Vandaag

Blockchainbewijs is nog geen controlebewijs

Blockchain controleert niets; zij registreert. Een verschil dat onderschat dreigt te worden door accountants. Blockchain lijkt de accountant immers werk uit handen te nemen: transacties zijn transparant, voorzien van een tijdstempel en achteraf nauwelijks te wijzigen.

Dave Coenen

Een administratie die zichzelf lijkt te controleren; wat een vooruitgang! Daarbij komt dat een transactiehash al snel sterker kan aanvoelen dan traditioneel controlebewijs, zoals een bankafschrift.

Alleen: dat gevoel is een probleem. Niet omdat blockchain onbetrouwbaar is; zij is immers vaak heel betrouwbaar in wat zij wel laat zien. Een transactiehash kan aantonen dat een transactie op een bepaald moment is geregistreerd en een walletadres kan laten zien dat een tokenpositie bestaat. Maar daarmee is nog niet vastgesteld wat die registratie betekent voor de jaarrekening; technische zekerheid is immers geen controlezekerheid.

De accountant controleert geen technologie. De accountant controleert beweringen in de jaarrekening. Bestaat het actief? Behoort het toe aan de onderneming? Kan de onderneming erover beschikken? Zijn de rechten en plichten juist weergegeven? Is de waardering verdedigbaar? Is de toelichting volledig? Op de meeste van deze vragen geeft een blockchain geen antwoord.

Een eenvoudig voorbeeld ter illustratie: de blockchain bewijst dat een token in een wallet staat. Maar wie beheert de private key? Eén bestuurder van de onderneming? Een platform? Een externe bewaarder? Kan iemand zelfstandig tokens verplaatsen? Zonder die antwoorden zegt de positie in de wallet weinig over beschikkingsmacht. En dat is nu juist wat de accountant moet vaststellen. Toch is de verleiding groot. Een transactiehash is objectief en onaantastbaar. Maar een schoon technisch spoor kan een rommelig economisch of juridisch verhaal verhullen. Daarom is het te makkelijk om on-chain data ‘hard bewijs’ te noemen.

Hard bewijs voor wat? Misschien dat iets bestaat, maar niet zonder meer voor eigendom en zeker niet voor waardering. De betekenis van de tokenpositie hangt af van de economische functie van het token en juridische kwalificatie. Dat zijn precies de lagen die de blockchain níét toont.

En hier wordt het ongemakkelijk voor accountants. Een accountant die blockchaininformatie accepteert als controlebewijs zonder de economische functie van de tokenpositie en de juridische kwalificatie daarvan te onderzoeken, controleert niet. Die accountant ziet een technisch spoor op de blockchain en noemt dat zekerheid. Dat verschil is geen detail; het is het verschil tussen een professioneel oordeel en digitale schijnzekerheid.

Accountants moeten zich voorbereiden vóórdat digitale activa in de jaarrekeningen gaan verschijnen. Wie zich nu nog afvraagt of dit gaat gebeuren kijkt te laat naar een ontwikkeling die al begonnen is. Natuurlijk hoeft niet iedere accountant zich om te scholen tot een blockchainspecialist; wel moeten accountants leren welke controlevragen blockchaininformatie wel en niet beantwoordt. Een transactiehash is geen conclusie, een walletadres is geen eigendomsbewijs, een tokenpositie is geen waardering en een smart contract staat niet gelijk aan een juridisch afdwingbare afspraak.

De vraag is dus niet of blockchain betrouwbaar is; de vraag is waarvoor die betrouwbaarheid binnen de controle relevant is. Dat is een ongemakkelijke vraag, omdat zij het oordeel teruglegt waar het hoort: bij de accountant, niet bij de techniek. De aantrekkingskracht van blockchain is dat zij het oordeel deels lijkt over te nemen. Maar een accountant die zijn oordeelsvorming uitbesteedt aan een techniek die niet wordt doorgrond, geeft iets op wat niet terug kan worden gekregen.

De belangrijkste vraag is daarom niet technisch, maar professioneel. Kunt u, gevraagd door een tuchtcollege, uitleggen welke bewering die ene transactiehash precies ondersteunt en welke niet? Wie dat niet kan, vertrouwt niet op de eigen oordeelsvorming maar op het comfort van technische schijnzekerheid.