Nieuws Vandaag

Planbureaus: overheidsschuld loopt op lange termijn op door coalitieakkoord

Het Coalitieakkoord 2026-2030 van D66, VVD en CDA verbetert het overheidssaldo op de korte termijn, maar op de lange termijn loopt de overheidsschuld op. De doorsnee koopkracht daalt iets. De uitstoot van zowel broeikasgassen als stikstof daalt, maar nog onvoldoende om de stikstofdoelen uit het coalitieakkoord te halen.

Dat blijkt uit de analyse van het coalitieakkoord die het Centraal Planbureau (CPB) en het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) hebben gepubliceerd.

Het coalitieakkoord verhoogt de defensie-uitgaven met het oog op het behalen van de nieuwe NAVO-norm en laat de uitgaven aan zorg en sociale zekerheid minder stijgen. Dat gebeurt onder meer via een hoger eigen risico, ombuigingen op de langdurige zorg en versoberingen in werkloosheids- en arbeidsongeschiktheidsuitkeringen.

Tegelijk stijgen de lasten op inkomen en arbeid, door het slechts gedeeltelijk corrigeren van belastingschijven voor inflatie en hogere premies. Binnen de kabinetsperiode verbetert het EMU-saldo met 0,2 procent bbp, maar op de lange termijn loopt de overheidsschuld op tot 137 procent bbp in 2060. Dat komt onder meer door verder oplopende defensie-uitgaven en extra investeringen in woningbouw, klimaat en stikstof.

Economische effecten

Het coalitieakkoord leidt tot een daling van de doorsnee koopkracht met 0,4 procent per jaar, vooral door hogere lasten, zo stellen de planbureaus. Lagere inkomens gaan er iets meer op achteruit dan hogere inkomens, omdat ze meer nadeel van het hogere eigen risico hebben en minder profiteren van de nieuwe kindregeling. De inkomenszekerheid neemt af door aanpassingen in WW en WIA.

Wel versterkt het akkoord het menselijk kapitaal via hogere onderwijsuitgaven en verbetert het investeringsklimaat door publieke infrastructuur en extra financiering voor scale-ups. Maatregelen voor de woningmarkt vergroten op lange termijn licht het woningaanbod.

Klimaat, natuur en stikstof

Met het maatregelenpakket zet het kabinet een stap richting de eigen stikstofdoelen, maar die zijn nog niet binnen bereik, aldus CPB en PBL. Door subsidies krimpt de veestapel en passen boeren nieuwe technieken toe. Maatregelen voor extensieve landbouw in gebieden rondom natuur dragen bij aan natuurherstel.

Veel voorgenomen regelgeving in het coalitieakkoord moet nog worden uitgewerkt, waardoor effecten onzeker zijn. De reductie van de uitstoot van broeikasgassen vindt vooral plaats in de industrie door subsidiëring vanuit de SDE++ en in de elektriciteitssector door meer windenergie op zee. Om de klimaatdoelen in 2050 te realiseren, is aanvullend beleid nodig, menen de planbureaus.

Kritische reacties

De doorrekening van het coalitieakkoord door de beide planbureaus zorgt meteen voor kritische reacties. Zo noemt partijleider Jesse Klaver van GroenLinks-PvdA de plannen van het aanstaande minderheidskabinet "niet eerlijk" en volgens hem gaat Nederland er niet mee vooruit. "De financiële plannen van het kabinet: gewone mensen gaan honderden euro's meer betalen, terwijl de allerrijksten niets extra's wordt gevraagd", schrijft Klaver op X. "Wij nemen de verantwoordelijkheid om deze plannen aan te passen. Dit moet anders." ChristenUnie-leider Mirjam Bikker roert zich ook op X. "Bouwen aan een beter Nederland? Niet voor de gewone man en vrouw," schrijft ze op het platform.

Ook vakbond CNV stelt dat mensen met lage inkomens en uitkeringsgerechtigden "de hoofdprijs” gaan betalen voor de plannen van het nieuwe kabinet. "Het is ongehoord dat de coalitie de rekening hoofdzakelijk neerlegt bij de zwakste schouders", aldus CNV-voorzitter Piet Fortuin. De koopkrachtdaling komt volgens het CPB en PBL onder meer door het hogere eigen risico en een lagere zorgtoeslag. "De lage inkomens voelen dit het hardst. Maar ook voor mensen die getroffen worden door de WW- en WIA-maatregelen is dit een extra klap."

De Groep Markuszower, bestaande uit zeven Kamerleden die recent van de PVV zijn afgesplitst, is kritisch op de plannen van de minderheidscoalitie. "Dit akkoord staat garant voor meer armoede, de afbraak van onze sociale zekerheid en raakt de Nederlander ongekend hard." De groep verwijt de VVD dat de partij "niet de beloofde rust in de portemonnee brengt".

Forum voor Democratie noemt de plannen "een regelrechte ramp voor Nederlanders". De partij ziet de kosten van levensonderhoud omhooggaan "terwijl tientallen miljarden worden uitgegeven aan asiel, stikstof en klimaatbeleid".

Marieke Vellekoop, directeur Greenpeace Nederland, is ook kritisch. "Dit kabinet hallucineert als het denkt dat dit voldoende is voor klimaat en stikstof. Dat maken de planbureaus pijnlijk duidelijk." Volgens de doorrekening halen D66, VVD en CDA hun gestelde doelen om stikstofuitstoot terug te dringen niet. Het nieuwe kabinet zet echter wel een grotere stap dan voorheen, menen de planbureaus.

Bron: CPB/PBL/ANP