Wat digital twins kunnen betekenen voor het vak, werd onderzocht door onderzoekers van de Vrije Universiteit Amsterdam en praktijkexperts van BDO. "Het is een scenario waar we naartoe zouden kunnen groeien, maar het is nog niet iets wat je morgen bij iedere klant kunt toepassen en inpluggen", concludeert Marco Francken, partner Audit & Assurance bij BDO. Abbas Shahim, hoogleraar IT-auditing aan de VU: "Toch zie je dat de technologie zich zo snel ontwikkelt. Het komt dichterbij dan we nu denken."

Van steekproef naar simulatie

'Je vangt eigenlijk alle data die om de klant heen ontstaat op, nog voordat deze in de systemen van de klant terechtkomt.'

De kern van de gedachte: in plaats van uitsluitend te vertrouwen op informatie uit de administratie van de gecontroleerde organisatie, bouwen auditors een digitale replica van de financiële werkelijkheid. Dat mede op basis van data die buiten die organisatie ontstaat. "Je vangt eigenlijk alle data die om de klant heen ontstaat op, nog voordat deze in de systemen van de klant terechtkomt", vertelt Francken. "Dan kun je onafhankelijk reconstrueren wat de omzet, de kosten en uiteindelijk de resultaten zijn. Dat zonder direct of alleen op die interne systemen te hoeven steunen."

Auditors kijken dan niet langer alleen achteraf naar de administratie, ze gaan als het ware vóór die administratie zitten. Een 'afvanger' is een digitale laag of AI-agent, die transacties vanaf het moment van ontstaan registreert; nog voordat ze in de systemen van de organisatie terechtkomen. "Je creëert als auditor een eigen digitale datastroom op basis van wat er om de klant heen gebeurt. Die gebruik je om zelf een norm op te bouwen en je vergelijkt die met wat de klant rapporteert. Zo ontstaat een onafhankelijke referentie, die het mogelijk maakt om afwijkingen niet alleen achteraf vast te stellen, maar in feite continu te volgen."

Marco Francken

Inspiratie uit andere sectoren

Het idee komt niet uit de auditwereld zelf. Shahim wijst op zijn ervaringen bij de manufacturingsector, waar digital twins worden ingezet om de prestaties van fysieke eindproducten te monitoren en te verbeteren. "Door realtime data te verzamelen en te analyseren, zie je of het in gebruik zijnde eindproduct presteert zoals verwacht. Als dat niet zo is, ga je direct kijken waar de afwijking zit en waarom die ontstaat, zodat het issue snel wordt verholpen. Op deze manier wordt de prestatieverbetering proactief doorgevoerd en voorkom je dus de achteraf reparatie."

Het principe van continu vergelijken van werkelijkheid en verwachting is volgens hem ook toepasbaar op financiële processen. "Als andere sectoren hiermee kwaliteit verbeteren, waarom kunnen wij dat in de auditing dan niet doen? Net zoals de inzet van een digital twin in de fysieke wereld kleine afwijkingen in prestaties vroegtijdig blootlegt, kan een financiële digital twin afwijkingen in omzet, kosten of transactiestromen eerder zichtbaar maken."

De nadruk verschuift daarmee van controleren naar interpreteren. "Je bouwt eigenlijk je eigen norm op: wat zou het moeten zijn?", legt Francken uit. "Dat vergelijk je met wat de klant heeft. Daarna ga je het verschil analyseren en duiding zoeken." Volgens Shahim betekent dat niet dat accountants overbodig worden. "Integendeel. Wat verandert is de invulling van ons werk, niet onze rol. Critical thinking en professional judgement blijven essentieel. Sterker nog, het onafhankelijke oordeel wordt alleen maar belangrijker in het digitale tijdperk."

Nog steeds een piloot nodig

De hoogleraar vergelijkt het met de luchtvaart. "Een vliegtuig is een van de meest geautomatiseerde systemen die er zijn, maar er is nog steeds een piloot nodig. Niet om alles handmatig te doen, maar om beslissingen te nemen, context te begrijpen en verantwoordelijkheid te dragen en te nemen." Die menselijke factor blijft ook in een datagedreven audit cruciaal. "De interpretatie van afwijkingen, het duiden van risico’s, het begrijpen van de context van een organisatie en het voeren van dialoog met de klant, blijven mensenwerk."

'In plaats van een momentopname per jaar, ontstaat een dynamisch beeld van de financiële werkelijkheid.'

Een belangrijk voordeel van een digital twin is de mogelijkheid tot continue monitoring, stelt Francken. "In plaats van een momentopname per jaar, ontstaat een dynamisch beeld van de financiële werkelijkheid. Je ziet continu wat er gebeurt. Je kunt daardoor veel eerder in gesprek met de klant over afwijkingen of trends. Dat opent ook de deur naar een meer toekomstgerichte audit. Door scenario’s door te rekenen, kun je als accountant niet alleen terug-, maar ook vooruitkijken. Je kunt simuleren wat er gebeurt als ontwikkelingen doorzetten. Dan kun je op basis daarvan veel meer de rol van trusted advisor pakken. Die verschuiving sluit aan bij wat klanten willen. Alleen een jaarrekening controleren is steeds minder voldoende. Klanten verwachten ook meer en meer inzicht en duiding."

In de praktijk draait de controle om reasonable assurance: een hoge, maar geen absolute mate van zekerheid. Deze wordt vaak benaderd met een auditrisico van ongeveer 5 procent. "Die 95 procent kun je met een model misschien beter onderbouwen dan met steekproeven", zegt Francken. "Waar steekproeven altijd een zekere mate van onzekerheid houden, kan een digital twin juist de volledige populatie en datastroom meenemen in de analyse."

Praktische obstakels

Tegenover de belofte van digital twins staan uitdagingen. Data zijn daarbij de belangrijkste. Voor het afvangen van informatie die binnenkomt vanuit externe bronnen, zijn goedkeuringen nodig. Externe partijen zoals banken en de Belastingdienst gaan hun data niet zomaar beschikbaar stellen. "Dat moet je organiseren", stelt Francken. "Daar zijn afspraken en regelgeving voor nodig. Daarnaast spelen technische vraagstukken. Data komen uit verschillende bronnen, uit verschillende formats en kennen een wisselende kwaliteit. Het verzamelen, standaardiseren en analyseren daarvan is complex."

Daar komt nog een tweede laag bij. Shahim: "Zelfs als het lukt om externe data te ontsluiten en te standaardiseren, blijft de vraag hoe je die data analyseert en vertaalt naar betrouwbare auditinformatie. In de praktijk betekent dit vrijwel automatisch dat AI en geavanceerde data-analyses een centrale rol gaan spelen. Ook daar liggen nog belangrijke vraagstukken. Kunnen we erop vertrouwen in een context van een audit? Dat laatste is cruciaal. Een audit vraagt om een hoge mate van zekerheid. Modellen moeten niet alleen accuraat zijn, maar ook uitlegbaar. Dat geldt ook voor de uitkomsten van die modellen."

Abbas Shahim

Adoptie en mindset

'Organisaties verwachten meer inzichten en meer toegevoegde waarde van hun accountant.'

Een andere grote uitdaging, al dan niet de grootste, ligt niet in de adoptie van technologie. "Het accountantsberoep staat bekend om zijn voorzichtigheid", constateert de hoogleraar. "We zijn geen kampioen in het omarmen van nieuwe technologie. Dat heeft logischerwijs ook te maken met de verantwoordelijkheid van de accountant. Je wilt zeker weten dat wat je doet, ook daadwerkelijk klopt. Die terughoudendheid wordt versterkt door onzekerheid over regelgeving en standaarden. Nieuwe methoden moeten passen binnen bestaande auditkaders. Of de kaders moeten worden aangepast. Ik zie desondanks toch beweging. De druk vanuit de markt neemt toe. Organisaties verwachten meer inzichten en meer toegevoegde waarde van hun accountant. Technologie helpt hen om dat te kunnen bieden."

Wanneer is digital twin in de audit gemeengoed? "Die vraag is moeilijk te beantwoorden", reageert Francken. "De technologie ontwikkelt zich razendsnel." Shahim reageert: "Ik denk dat het concept zelf snel gemeengoed kan worden. Maar de naam die eraan gegeven wordt, kan over drie jaar alweer anders zijn. Technologieën worden steeds gecombineerd en opnieuw uitgevonden." Volgens Francken is een digital twin een van de scenario's waar we naartoe kunnen. "Maar welke vorm het precies krijgt, staat nog open. Wat wel duidelijk is, is de richting. De audit beweegt naar een meer datagedreven, continue en vooruitkijkende aanpak, met technologie als fundament."

Het is een aantrekkelijk perspectief: een audit die minder afhankelijk is van interne data, minder leunt op steekproeven en meer inzicht geeft in wat er werkelijk gebeurt binnen organisaties. Maar de weg van concept naar praktijk is lang en bezaaid met drempels. Denk aan data-uitwisseling, technologie, regelgeving en mindset. Toch besluit Shahim: "Het gaat sneller dan we denken. Maar invoering van een digital twin vraagt wel van ons dat we bereid zijn om te veranderen. Dat is welhaast de grootste uitdaging."