'We laten niet los bij weerstand'
Registeraccountant Ajmal Zaman, geboren en opgegroeid in Afghanistan, kwam op zijn zestiende naar Nederland. Hij is accountant en IT-auditor bij de Algemene Rekenkamer. "Als onderzoeker moet je hier principieel zijn en achter je normen staan. Tegelijkertijd moet je draagvlak creëren om informatie te verzamelen."
Ronald Bruins
Na zijn studie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam werkte Ajmal Zaman bij Baker Tilly Berk voor onder meer gemeenten, woningcorporaties en mkb-bedrijven. Inmiddels heeft hij bij de Algemene Rekenkamer verschillende ministeries gecontroleerd. Sinds dit jaar is hij projectleider Financial Audit voor het ministerie van Financiën.

Heeft je achtergrond meegespeeld bij je keuze om voor de publieke zaak te gaan werken?
"Op mijn zestiende kwam ik naar Nederland. Ik heb meegemaakt wat er kan gebeuren als overheid en rechtsstaat niet goed functioneren. Na ongeveer zes jaar bij een accountantskantoor maakte ik vanwege de maatschappelijke relevantie de overstap naar de Algemene Rekenkamer. Een openbare accountant heeft ook een maatschappelijke taak: zekerheid geven dat cijfers betrouwbaar zijn en de werkelijkheid goed weergeven. Bij de Rekenkamer kijken we daarnaast of overheidsbeleid het gewenste resultaat heeft voor burgers en bedrijven. Werkt de overheid? Krijgt de burger waar voor zijn geld? Dat maakt dit werk voor mij zo relevant."
Wilde je altijd al accountant worden?
"Nee, zo romantisch is het verhaal niet. Met accountancy had je een goede kans op een baan en dat speelde destijds mee in mijn keuze. Het gevoel voor cijfers zat er wel altijd in, maar gaandeweg ontdekte ik dat het vak veel breder is. Je werkt met mensen, komt bij heel verschillende organisaties over de vloer en krijgt de kans om achter de cijfers te kijken. Dat is wat mij in het accountantsvak aansprak."
Wat maakt controleren bij de Rekenkamer anders dan bij een accountantskantoor?
"De context is politiek en de belangen zijn groter. Onze rapporten gaan naar de Tweede Kamer, die ze kan gebruiken om de regering te controleren. Als onderzoeker moet je hier principieel zijn en achter je normen staan. Tegelijkertijd moet je draagvlak creëren om informatie te verzamelen. Maar wordt noodzakelijke informatie niet verstrekt, dan moet je doorzetten. Dat doorzetten hoef je overigens niet alleen te doen. Als een ministerie tegenstribbelt, bespreek je dat in het team. Zo nodig wordt het op een hoger niveau, desnoods op directieniveau, aangekaart. Maar we laten niet los bij weerstand. De Rekenkamer heeft verregaande bevoegdheden om informatie op te vragen."
'De Rekenkamer heeft verregaande bevoegdheden om informatie op te vragen.'
Waar zie je het publieke belang van je werk het duidelijkst terug?
"Het verantwoordingsonderzoek is ons belangrijkste onderzoek. Op Verantwoordingsdag leggen ministeries via hun jaarverslagen verantwoording af over het voorgaande jaar. De Rekenkamer onderzoekt onder meer of publiek geld rechtmatig is besteed, of de bedrijfsvoering bij de ministeries op orde is en wat beleid heeft opgeleverd. De Tweede Kamer gebruikt onze rapporten bij de discussie met de ministers tijdens het Verantwoordingsdebat en het besluit om decharge te verlenen aan het kabinet. Decharge verlenen betekent dat de Tweede Kamer achteraf goedkeuring geeft aan het financiële beheer en de uitgaven van het kabinet over het afgelopen jaar, waarmee de ministers daarvoor politiek verantwoording hebben afgelegd. Ook de resultaten van ons onderzoek publiceren we op Verantwoordingsdag. Het is de tegenhanger van Prinsjesdag: daar worden plannen gepresenteerd, hier kijken we wat ervan terecht is gekomen."
Toch krijgt Prinsjesdag veel meer aandacht.
"Dat vinden wij als Rekenkamer fascinerend. Prinsjesdag gaat over plannen en die dag krijgt inderdaad veel aandacht.
'Terugkijken is voor politiek en media misschien minder sappig, maar wel minstens zo belangrijk.'
Op Verantwoordingsdag hebben we onderzocht of die plannen zijn waargemaakt en wat ze hebben opgeleverd. Terugkijken is voor politiek en media misschien minder sappig, maar wel minstens zo belangrijk. 'Nederland heeft meer behoefte aan resultaten dan aan nieuwe beloften', hebben we al eens eerder gezegd. We doen als Rekenkamer overigens veel meer dan verantwoordingsonderzoek. In 2025 brachten we 61 publicaties uit, waaronder dertig onderzoeksrapporten, over thema' als digitalisering, veiligheid, sociaal beleid, klimaat en natuurlijk rijksfinanciën. Onze onderzoeken kunnen leiden tot Kamervragen en beleidswijzigingen. Je ziet daardoor directer dat je impact maakt en dat onderzoek iets kan opleveren voor burgers en bedrijven."
Maar hoe bepaal je of beleid daadwerkelijk iets heeft opgeleverd?
"Dat verschilt per onderwerp. Of de politiecapaciteit binnen een jaar is gegroeid, kun je eenvoudig vaststellen. Maar honderd extra politiemensen inzetten betekent nog niet automatisch dat mensen zich veiliger voelen. Dat verband is veel moeilijker te leggen. We hameren daarom op concrete, meetbare beleidsdoelen. Als vooraf niet helder is vastgelegd wat een ministerie wil bereiken, is achteraf moeilijk te beoordelen of beleid succesvol was. Hoe concreter het doel, hoe duidelijker een bewindspersoon erop kan worden afgerekend. Daar besteden we ook bij begrotingen aandacht aan. Is een doel onvoldoende concreet of meetbaar, dan komt dat terug in onze aandachtspunten bij de begroting."
Nieuwe inrichting
De Algemene Rekenkamer staat voor een ingrijpende verandering: de certificerende taak van de Auditdienst Rijk (ADR) gaat over naar de Rekenkamer. Ajmal werkt mee aan de voorbereiding, onder meer op het gebied van data en vaktechnische normen. De nieuwe inrichting moet vanaf 2028 functioneren.
Waarom komt de certificerende taak van de ADR bij de Algemene Rekenkamer terecht?
"Uit een peer review gerapporteerd in 2021, uitgevoerd door een groep internationale rekenkamers, bleek dat wij vaak zwaar steunden op het werk van de ADR. De peer review merkte ook op dat de ADR onder de minister van Financiën valt en de interne auditor van de rijksoverheid is. Dat terwijl wij die overheid onafhankelijk controleren. Om die controle onafhankelijker en steviger te maken, heeft de Tweede Kamer de minister van Financiën opgeroepen een plan uit te werken voor de samenvoeging van de certificerende taak van de ADR bij de Algemene Rekenkamer. Zo ontstaat één onafhankelijke externe controleur van het Rijk. De ADR kan zich zuiver richten op interne audit en advies. Ministeries krijgen één controleur in plaats van twee. Dat vermindert administratieve lasten en voorkomt uiteenlopende oordelen. Daarnaast gaan de departementen hun interne beheersing waar nodig verbeteren en gaan zij zelf de rechtmatigheid van hun financiële handelingen monitoren. Ongeveer 250 ADR-medewerkers komen over naar de nieuwe Rekenkamer."
Waar houd jij je bij die overgang mee bezig?
"Samen verbeteren we het controlebestel. Deze verschuiving vraagt om nieuwe afspraken tussen de organisaties in het controlebestel. Door hier samen op te trekken kunnen we een meer efficiënt en effectief controlebestel realiseren. Ik denk in een werkgroep na over de omgang met data en de organisatie van data-analyse. Daarnaast werk ik aan de normatiek. De Rekenkamer en de ADR hebben bijvoorbeeld ieder een eigen handboek. We onderzoeken hoe we die normen kunnen samenvoegen."
'Deze verschuiving vraagt om nieuwe afspraken tussen de organisaties in het controlebestel.'
Je bent behalve accountant ook IT-auditor. Wat houdt dat deel van je werk in?
"Bij financial audits kijken we onder meer naar financiële applicaties: welke informatie uit die systemen is relevant voor het jaarverslag en zijn de systemen betrouwbaar? Daar ligt mijn rol als IT-auditor. Daarnaast onderzoekt de Rekenkamer bijvoorbeeld informatiebeveiliging, AI en algoritmes."
Digitalisering biedt nieuwe controlemogelijkheden, horen we vaak in de accountancy. Is dat bij jullie ook het geval?
"Als de overheid verder digitaliseert, moet onze controleaanpak mee. Er gebeurt al veel met IT, maar de overheid loopt op dit gebied nog achter. We kennen namelijk diverse verouderde systemen. Als ik hoor wat oud-collega's in de openbare accountancypraktijk met IT, AI en data doen, kunnen wij nog stappen zetten."
Verslaggevingsstelsel van het Rijk aan vervanging toe
Volgens Ajmal moet ook het verslaggevingsstelsel van het Rijk tegen het licht worden gehouden. Wat schort daaraan?
'Het controleren van een verantwoording op basis van baten-lastenstelsel is veel interessanter en inhoudelijk waardevoller.'
"Het kas-verplichtingenstelsel is achterhaald. Daarom pleit de Rekenkamer al jaren voor een baten-lastenstelsel bij het Rijk. Een baten-lastenstelsel vervangt het kas-verplichtingenstelsel niet, maar vult het aan. Een investering in bijvoorbeeld een brug zie je als uitgave in het jaar waarin die wordt gedaan. Daarna verdwijnt deze uit beeld en zijn afschrijvingen en onderhoudskosten minder zichtbaar, terwijl het om een investering voor misschien veertig jaar gaat. Zet je die op de balans, dan worden de kosten op langere termijn inzichtelijk. Voor mij als accountant is het controleren van een verantwoording op basis van baten-lastenstelsel ook nog eens vele malen interessanter en inhoudelijk waardevoller. Tegelijkertijd krijgen Kamerleden en andere gebruikers zo een veel completer beeld van de financiële gevolgen van investeringen op de lange termijn."
Kan de Algemene Rekenkamer uiteindelijk ook bijdragen aan het vertrouwen van burgers in de overheid?
"Zeker. We kijken steeds meer naar wat beleid betekent voor burgers en bedrijven. Als burgers zien dat een onafhankelijk instituut let op belastinggeld en controleert wat ermee gebeurt, draagt dat bij aan vertrouwen in het stelsel en de overheid. Die tegenmacht is ontzettend belangrijk in een democratische rechtsstaat."
Gerelateerd
Rekenkamer vindt begrotingen ministeries vaak nog onduidelijk over doelen kabinet
De departementale ontwerpbegrotingen omvatten dit jaar € 516,8 miljard aan uitgaven en € 481,2 miljard aan ontvangsten. Maar van veel begrotingen van de ministeries...
Algemene Rekenkamer wil meer aansluiting burgers en bedrijven bij audits
De Algemene Rekenkamer wil burgers en bedrijven nadrukkelijker betrekken bij haar onderzoeken. Volgens ontwerpend auditor Marjorie Bakker begint dat met het verkleinen...
Rekenkamerpresident: Nederland heeft meer behoefte aan resultaten dan aan nieuwe beloften
Nederland moet zich veel sterker richten op concrete resultaten en minder op ambities op papier. Dat zegt Pieter Duisenberg, president van de Algemene Rekenkamer,...
Rekenkamer: tienduizend ernstige misdrijven uit 2024 niet behandeld
De politie heeft in 2024 ruim 10.000 aangiften van ernstige misdrijven niet in behandeling genomen. Dat komt neer op een kwart van de aangiften van ernstige misdrijven,...
Rekenkamer: Rijksoverheid boekt weinig resultaat in 2025
Veel doelen die de Rijksoverheid voor de korte termijn had gesteld, zijn in 2025 niet gehaald. Veel langetermijndoelen zijn uit zicht. Onder meer op het gebied van...
