Zowel geopolitieke ontwikkelingen als de opkomst van AI beïnvloeden de waarde van businessmodellen en zijn dus relevant voor accountants, aldus Jan Bouwens.

Discussie Column 01 december 2025

Accountants moeten gelijktijdig versnellen en vertragen

De Accountantsdag stond dit jaar in het teken van hoe politiek en AI invloed hebben op het werk van de accountant. Na het ochtendprogramma kwam een FD-redacteur op me af met de vraag: "Wat moet een accountant in hemelsnaam met een introductie op geopolitieke consequenties en AI, waar zij weinig kennis van hebben?"

Er zijn twee zaken relevant voor accountants: de import/export-kwantiteiten vanuit Nederland worden fundamenteel geraakt door tarieven die de VS heft op import en AI zorgt voor wereldwijde disruptie. Beide factoren beïnvloeden de relevantie van businessmodellen.

Invloed handelsoorlog

Om te beginnen bij de tarieven. Voor het eerst sinds de tarieven zijn ingevoerd, is in november de export vanuit China naar de USA gedaald. China is doende om naar alternatieve markten te zoeken en verhoogt zelf de invoertarieven. Ook wordt de invoer en uitvoer van mineralen en chips als wapen gebruikt. Deze ontwikkelingen hebben afhankelijk van de blootstelling van een gecontroleerd bedrijf een mogelijk belangrijke invloed op de waarde van de bezittingen op de balans. Bedrijven die direct naar de VS exporteren worden geraakt door deze tarieven omdat zij minder kunnen exporteren, terwijl ook een omvangrijk contingent toeleveranciers aan exporterende bedrijven wordt geraakt. Afhankelijk van hoe snel alternatieve afnemers gevonden worden, staat de indirecte opbrengstwaarde van de  bezittingen en dus de balanswaarde bloot aan meer risico dan zonder tarieven. Accountants ontkomen er niet aan deze risico's mee te nemen in hun controle.

Invloed AI

De tweede factor, AI, is een zeer complexe. Terwijl landen globalisering de rug toekeren en hun eigen belang sublimeren, grijpt de AI-revolutie wereldwijd om zich heen. Er zijn twee gevolgen. De eerste is dat AI bedrijven in staat stelt te experimenteren met nieuwe modellen. Op zijn minst kan AI ingezet worden om de mogelijke effecten van alternatieve bedrijfsmodellen 'droog', dan wel op beperkte schaal, te testen. Bedrijven die zulke tests nalaten, zijn waarschijnlijk de telaatkomer, omdat zij niet of te laat weten waar de kansen liggen. Harvard-wetenschappers spreken in dit kader van "skate where the money will be". Als je te langzaam schaatst, ben je te laat bij de puk (anderzijds: "Als je een speler ziet sprinten, is hij te laat vertrokken", Johan Cruijff). Peter Hinssen sprak tijdens de Accountantsdag van versnellen en experimenteren.

Het tweede gevolg is dat, terwijl we AI moeten gebruiken, we niet blind kunnen varen op de uitkomsten van AI. Los van het punt dat de kwaliteit van de prompt de kwaliteit van het antwoord bepaalt, is het zo dat AI een eigen leven leidt en we niet kunnen weten wat er uit het proces komt; simpelweg omdat we niet weten welke informatiebronnen wel en niet zijn geraadpleegd. Daarom is het van belang dat besluitvorming wordt vertraagd, om heroïsche aannames waarop het AI-gegenereerde advies is gebaseerd door te prikken. Daarvoor is het nodig dat de beoordelaar over fundamentele kennis beschikt van hoe het bedrijf zich verhoudt tot zijn omgeving, in termen van welke verschil men wil maken naar de klant, met welke middelen en hoe deze activiteiten worden gefinancierd. Dit zijn zeer complexe vragen, die aandacht van de bedrijfsleiding vragen en van de controlerend accountant. Hier is vertraging nodig, omdat we AI inderdaad niet op de blauwe ogen kunnen vertrouwen.

Met AI verschuift het accent van het vinden van antwoorden op vragen, naar het stellen van de juiste vragen. Dat wil zeggen: (1) het stellen van de prangende vragen, (2) het invoeren van deze vragen in modellen, (3) de beoordeling (judgement) van de suggesties die deze modellen leveren en (4) met behulp van (3) de oorspronkelijke vraag (1) fundamenteel beantwoorden. Dit proces vereist dat het individu diepgaande kennis heeft van het onderwerp en de krachten die van invloed zijn hierop. Met andere woorden: diepgaand begrip van de relevante krachten (kennis van deze krachten) is nog nooit zo belangrijk geweest als vandaag de dag.

We moeten versneld experimenteren - de systemen staan dit toe - maar vertraagd concluderen. Voor accountants betekent dit dat in de controle onder meer wordt gekeken naar de mate waarin de dag na overmorgen is betrokken in de besluitvorming van het bedrijf en naar hoe deze overwegingen de innovatie in het bedrijf bevorderen.