De recent aangepaste Europese ESRS-standaarden voor duurzaamheidsverslaggeving moeten de accountant meer ruimte geven om duiding en betekenis te geven aan data en informatie rondom duurzaamheid, aldus Wim Bartels.

Discussie Column 24 december 2025

Zonder spreadsheet geen schandaal

Op 12 december jl. nam onze collega Philip Wallage afscheid als hoogleraar van de UvA met zijn afscheidsrede Van spreadsheet naar schandaal: een professie op scherp. Wallage ging in op de oorzaken van schandalen, hoe incidenten steeds weer tot nieuwe regels leiden en gaf suggesties om als accountants koers te houden in een tijd van de opkomst van AI. Ervóór was een seminar georganiseerd, waar onder meer Arnoud Boot en Martin Hoogendoorn spraken over de rol van de accountant in governance en de ontwikkeling van duurzaamheidsverslaggeving.

Philip Wallage mag dan wel bekend staan als een expert op het gebied van corporate governance, hij stond en staat ook op het gebied van bredere verslaggeving zijn mannetje. Toen ik ruim twintig jaar geleden in de duurzaamheidswereld stapte met de assurance van het Shell-verslag, was Philip Wallage mijn klankbord. En hoe ging dat? We bevonden ons in een wereld zonder regelgeving, alleen richtlijnen bestonden. We moesten dus steeds zelf vormgeven aan onze rol als accountant, vanuit de principes van goede verslaggeving en goede assurance. Waaronder uiteraard betrouwbaarheid van de informatie, maar ook de afweging of het verslag en onze assurance de gebruikers (die zeker bij Shell brede groepen stakeholders betroffen) een goed beeld zou geven van de prestaties en voortgang rondom onder andere veiligheid en uitstoot en of de gebruikers niet onbedoeld zouden kunnen worden misleid door de bewoording in de verklaring of de duiding in het verslag. Shell vroeg destijds om assurance bij een beperkt aantal indicatoren, met een redelijke mate van zekerheid. Hoe konden we de reikwijdte van onze werkzaamheden goed aangeven? Zouden de symbolen die we destijds gebruikten om de reikwijdte aan te duiden niet tot verwarring leiden? Als Shell op pagina 2 van het verslag schreef dat de accountant naar indicatoren in het verslag had gekeken, zou dat niet de onbedoelde interpretatie bij de gebruikers oproepen dat het héle verslag was gecontroleerd? Was de reikwijdte die Shell ons vroeg wel acceptabel, of werden even belangrijke data of informatie buiten beschouwing gelaten? Moesten we misschien onze commentaren om ons werk te duiden opnemen in het verslag, zoals een andere accountant destijds deed? Debatten waren het, vanuit die principes, en ik trof steeds een professor op scherp. Onderlinge tegenspraak leidde tot aanscherping en het uitgangspunt was 'samen maken we het beter'.

Nu we ruim twintig jaar verder zijn, hebben we net een week voor Wallage's afscheid het definitieve advies van de Sustainability Reporting Board voor versimpelde verslaggevingsstandaarden voor duurzaamheidsrapportage ontvangen. Als lid van die board heb ik de discussies het afgelopen halfjaar weer mogen meemaken en -voeren. De roep om strikte, gedetailleerde regels en een nadruk op compliance in plaats van fair presentation duurde tot het eind, maar werd gelukkig door de meerderheid van de board niet onderschreven. Gelukkig, want we hebben in de eerste ronde rapportages over 2024 geregeld een 'spreadsheet-benadering' van accountants gezien: onderbouwing van de materiële thema's tot op het kleinste detail, ook waar de conclusie erover vanuit het businessmodel en de industriekarakteristieken al helder was, rapportage van het laatste, niet-relevante datapunt, rapportage als een checklist waardoor het verhaal, de samenhang en de duiding van de data verloren ging en vereiste volledigheid van data tot het niveau waar de activiteiten (zoals energieverbruik van kantoren) niet materieel bijdragen aan de prestaties van het bedrijf vanuit de kernactiviteiten (zoals bijvoorbeeld geldt voor een productiebedrijf).

Die zaken zijn nu allemaal opgelost in de aangepaste standaarden. En daarmee is ook nadrukkelijk beoogd de accountant meer ruimte te geven om te duiden, te interpreteren en betekenis te laten geven aan de data en informatie die in het verslag wordt opgenomen. De standaarden vragen de step back die zo nodig is om te zorgen dat we kijken naar 'het verslag als geheel' en ons kunnen afvragen of dat 'een goed beeld geeft' (ik weet dat dat niet de technisch juiste term is) van waar het bedrijf staat en gaat. 
Een goed debat erover in het team, met waardering van tegenspraak en gericht op de betekenis van de informatie zal de kwaliteit van het werk verhogen en voorkomen dat door de focus op 'het spreadsheet' de grote omissies in het verslag over het hoofd worden gezien. In zijn afscheidsrede ziet Wallage zaken als deze ook als essentieel. 
Met Wallage's titel van zijn afscheidsrede als basis, zou ik daarom stellen: (juist) zonder spreadsheet geen schandalen.