Kan een accountant over zijn schaduw heen stappen?
Accountants moeten in een snel veranderende omgeving minder 'boekhouder' worden en meer ‘econoom’. Dat vraagt ook om nieuwe beroepsvaardigheden.
Jan de Kroon
De accountant heeft een nobel en zelfs notabel beroep. Aan zijn of haar oordeel wordt waarde toegekend en het maatschappelijk verkeer kan niet om die waarde heen. Eenzelfde positie geldt ook voor een notaris als baken van rechtszekerheid. Alle reden om zowel rol als beroep te behoeden voor 'moderne fratsen' die deze waarborgen aantasten. Degenen die het beroep beoefenen, maar ook hun beroepsorganisaties, zijn dan ook vooral behoudend en wantrouwen maatschappelijke ontwikkelingen eerder dan ze te omarmen. Waarom zou je immers iets repareren dat niet kapot is?
De omgeving van accountants en accountantskantoren (en ook die van een notaris) is echter sterk in beweging. Dat geldt voor de verwachtingen van het maatschappelijk verkeer, van de klanten van de openbaar accountant en de interne klanten van de accountant in business. De oorsprong ervan ligt in belangrijke mate in twee aspecten. Het eerste aspect is de toenemende snelheid waarmee de context verandert. Die veranderingen maken dat de waarde van een ex post oordeel van een accountant in de praktijk al verdampt is nog voor de inkt droog is. Rendementen over het verleden zeggen niets over succes in het nu en de nabije toekomst. Toch zijn het keuzes in het nu en voor de toekomst die van klanten en interne klanten aandacht vragen en waar een objectief oordeel of een onafhankelijke mening relevant is. Daar zit de echte toegevoegde waarde en rol.
Het tweede aspect met impact is technologische ontwikkeling met digitalisering van processen tot gevolg. Accountants werken in een omgeving met formele waarborgen, vastgelegd in wet- en regelgeving. Die waarborgen bieden structuur en een adequate BIV-omgeving zorgt er voor dat die structuur werkt. Een gevolg van structuur en onderliggende procesomgeving is echter dat het verwerken, duiden en beoordelen van data vatbaar is voor robotisering en machine learning. Grote delen van of gehele processen met een sterke onderlinge verbondenheid laten zich technisch borgen op basis van blockchain technologie. Zeker waar het gaat om data die al vastliggen in systemen, zijn menselijke interfaces in snel toenemende mate overbodig. In het verzamelen, bewerken en duiden van data en het beoordelen van juistheid, volledigheid en tijdigheid zit niet langer toegevoegde waarde van accountants. Niet voor de openbare en ook niet voor de accountant in business. Dat kan digitaal sneller en vooral goedkoper.
Is de rol en daarmee het beroep van de accountant dan tanende? Ja, als je blijft doen wat je altijd deed; onzekerheidsreductie over vooral de historische prestaties van een organisatie, aangevuld met een hoogover oordeel over de continuïteit en de mate van risicobeheersing. Nee, als je je realiseert dat de behoefte van zowel het maatschappelijk verkeer als ook de behoefte van (ook interne) klanten meer een ex ante karakter krijgt. Er is in die situatie nog steeds sprake van ‘onzekerheidsreductie’, maar nu van het type 'wat als' en 'als dan'. Als accountant met speerpunt op de kwaliteit van externe verslaggeving met vooral een verantwoordingskarakter kun je niet meer terugvallen op wet- en regelgeving en beroepsstandaarden als vaste grond onder je voeten. Je moet leren omgaan met de onzekerheid van een ongewisse toekomst. Waar het 'in control' in toenemende mate door proces- en systeemwaarborgen kan worden ingevuld, zit de toegevoegde waarde van de accountant 'in business'. Ook die van de openbaar accountant. Je wordt minder 'de boekhouder' en meer 'de econoom'.
Dat vraagt iets van accountants bij accountantskantoren en van accountants in financiële functies. Een ander 'weten, kunnen en zijn' is aan de orde en dat betekent aan de bak met het ontwikkelen daarvan als onderdeel van je jaarlijkse PE en niet meer van hetzelfde blijven doen. Het vraagt om aanvulling van de accountantsopleiding met 'controlling' inzichten, een andere set beroepsvaardigheden die je helpen in je rol als 'antagonist'. En vooral een andere houding naar je omgeving, waar karaktertrekken als nieuwsgierigheid, empathie, kunnen loslaten en een zeker gehalte aan 'lef' het verschil maken. Het vak en het beroep maken zo letterlijk een sprong voorwaarts en worden weer aantrekkelijk voor jonge instromers. Het vraagt ook om realisme naar je (interne) klanten. Dat de 'basis niet op orde is' en er 'waan van de dag' regeert is (onbewust) een valse legitimatie van het eigen bestaansrecht.
Het betekent persoonlijk ook eerlijk en realistisch naar de toekomst van je eigen rol kijken en dat betekent waarschijnlijk bakens verzetten en in zekere zin ook over je schaduw heen springen. Doe dat op tijd en voorkom dat je erover struikelt. Bedenk dat ook voor je eigen situatie geldt dat er verschillende scenario’s in het verschiet liggen. Daarnaast geldt voor zowel accountantskantoren als financiële functies dat ze in transitie moeten, willen ze relevant blijven. Blijf je doen wat je altijd deed, dan krijg je in dit geval niet veel langer dat wat je altijd kreeg.