Discussie Opinie Vandaag

De productiviteitscrisis in het mkb is geen technologie- maar een organisatieprobleem

De productiviteit van het Nederlandse mkb stagneert al jaren. De kloof met grote ondernemingen wordt groter, terwijl het mkb juist de ruggengraat vormt van onze economie. In het publieke debat wijzen we vooral naar gebrek aan investeringen, digitalisering of internationalisering.

Pieter Peelen

Zo werd in december vorig jaar het Rapport Wennink gepresenteerd, dat alle vingers nog maar eens op de zere plekken legde. Wennink slaat de spijker op zijn kop. Zeker als het gaat over zaken die we macro-economisch moeten verbeteren voor een beter ondernemersklimaat. Het enige nadeel is dat deze oplossingen, als we niet uitkijken, (te) lang op zich gaan laten wachten. Gelukkig kunnen we nu ook al iets doen. Want ondanks het matige ondernemersklimaat zijn er bedrijven die zich wel positief onderscheiden.

Een andere oorzaak voor het veel te weinig groeien in productiviteit ligt veel dichter bij huis: het mkb heeft een organisatieprobleem. Dat is geen populaire boodschap, maar wel een noodzakelijke. Want zolang we blijven denken dat nieuwe technologie of subsidies de groei gaan redden, blijven we dweilen met de kraan open.

Organisatiekracht wordt onderschat

Uit internationaal onderzoek, zoals de World Management Survey, blijkt consequent dat bedrijven met sterke management- en organisatiepraktijken tot vier à vijf keer productiever zijn dan bedrijven met zwakke organisatorische systemen. Het onlangs verschenen Insights Report van het Erasmus Centre for Entrepreneurship bevestigt dat duurzame groei alleen ontstaat wanneer bedrijven professionele structuren ontwikkelen. Niet door nóg meer robots of algoritmes, maar door helderheid in rollen, ritme, processen en eigenaarschap.

Veel ondernemers herkennen dat ook. Zij lopen niet vast op AI, verduurzaming of digitalisering, maar op onduidelijke verantwoordelijkheden, slechte overdracht, versnipperde besluitvorming en teams die geen eigenaarschap kunnen of durven nemen. De bottleneck zit niet in technologie, maar in organisatiekracht.

De praktijk bewijst dat het anders kan

Samen met ABN Amro en Link Magazine analyseerden wij de Makers Top 100, op basis van brutomarge per uur. Opvallend veel mkb-bedrijven in deze lijst bleken tot de meest productieve ondernemingen van Nederland te behoren. Sterker nog: een significante groep wist in twee jaar tijd de productiviteit te verhogen met 20 tot ruim 100 procent. De grootste stijger noteerde zelfs +115 procent. En dat zonder exotische technologie of onbeperkte middelen.

Het zijn bedrijven die hun organisatie anders hebben ingericht: duidelijke processen, vaste ritmes, betere overdracht en teams die verantwoordelijkheid krijgen én nemen. Precies die basis maakt techniek pas echt waardevol. De les is helder: het mkb mist slagkracht en veerkracht en dat begint bij het verbeteren van de organisatie.

We hoeven geen nieuwe programma's te bouwen

Op nationaal niveau proberen we het productiviteitsprobleem vaak op te lossen met nieuwe loketten, subsidies of beleidsprogramma's. De nieuwe Staat van het mkb 2025 staat er vol mee. Ook word er al jaren gesleuteld aan een Actie-agenda mkb-dienstverlening.

Maar de oplossingen liggen grotendeels in systemen die al bestaan. Net zoals productieve bedrijven niet meer gaan doen, maar slimmer gaan organiseren wat er al is, moeten we dat initieel ook op systeemniveau doen. Daar hoort drieledig beleid bij:

1. Activeer de accountant als productiviteitsregisseur
   De accountant is de belangrijkste vertrouwenspersoon van het mkb. Hij kent de cijfers, ziet trends, het regelmatig contact met de ondernemer en is vaak de eerste die merkt dat een bedrijf vastloopt. Maar accountants worden nauwelijks uitgerust om ondernemers te begeleiden bij organisatievraagstukken of productiviteit.

Door data die ondernemers toch al aanleveren in hun digitale boekhouding om te zetten in realtime productiviteitsdashboards, krijgen accountants een rol die veel waardevoller is dan alleen compliance. Door administratieve werkzaamheden slimmer te organiseren en wellicht wat compliancetaken af te bouwen, ontstaat ruimte om te signaleren, te coachen en door te verwijzen.

2. Koppel accountants structureel aan mkb-professionals
   Accountants zien het probleem, maar missen vaak de praktische implementatiekracht en de kennis die nodig is om organisatieverbetering te realiseren. Nederland beschikt over een grote groep ervaren en zeer gedreven mkb-professionals die dagelijks bedrijven helpen met het implementeren van managementpraktijken. Door hen regionaal te koppelen aan accountants ontstaat een ecosysteem dat gebruik maakt van bestaande infrastructuur, zonder nieuwe bureaucratie toe te voegen. De accountant signaleert, de professional implementeert. Zo ontstaat continuïteit én kwaliteit.
   
   
3. Maak investeren in leren en organiseren toegankelijk
   Bedrijven willen wel, maar hebben niet altijd middelen. Meer dan tweeduizend mkb-ondernemingen wachten al jaren op budget uit de SLIM-subsidieregeling voor leren en ontwikkelen. Terwijl juist dit soort investeringen aantoonbaar direct bijdragen aan productiviteit en professionalisering. Het volledig wegwerken van deze wachtlijst kost relatief weinig, maar levert onmiddellijk resultaat op. Dat zou prioriteit moeten zijn.

Daarnaast kan de overheid aansluiten bij het voorgestelde ecosysteem, door budget te reserveren voor ondernemers die actief met productiviteit aan de slag willen. Bijvoorbeeld via een pay-it-forward-model: bedrijven die door zo'n traject groeien, storten een deel van de winst terug in een fonds waarmee een volgende ondernemer geholpen wordt. Simpel, schaalbaar en zelfversterkend.

Overheid: focus op de basis

De overheid moet geen nieuwe groeiprogramma's bouwen, maar juist zorgen dat ondernemers kunnen floreren: vestigingsruimte, infrastructuur, aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt, voldoende kennismigranten en stevige r&d-investeringen. Dat vraagt om focus, niet om het uitbreiden van het instrumentarium. Aan de slag met de aanbevelingen in het rapport van Wennink dus! Er staat een grote groep ondernemers klaar om actief bij te dragen aan de productiviteitsagenda. Betrek hen. Laat dit niet óók een overheidstaak worden.

Een hoopvolle route

Het is verleidelijk te denken dat het mkb structureel achterblijft. Maar de praktijk laat een ander beeld zien: bedrijven die hun organisatie op orde brengen, kunnen binnen enkele jaren de overstap maken van het productiviteitspeloton naar koploperschap. We hoeven dus geen nieuwe route te verzinnen. We moeten vooral een bestaande route veel beter bewandelen.

Als overheid, accountants, kennisinstellingen en mkb-professionals daarin samen optrekken, kan Nederland in korte tijd weer een productiviteitsland worden waar de rest van Europa jaloers op is.