Nieuws Vandaag

Discussie over 'middeleeuwse' boekhouding overheid laait opnieuw op

De discussie over de wijze waarop de Nederlandse overheid haar financiën verantwoordt, is opnieuw opgelaaid. Critici van het gehanteerde kasstelsel menen dat de Rijksoverheid nog altijd werkt met een begrotingssysteem dat onvoldoende zicht geeft op de werkelijke staat van publieke investeringen en infrastructuur.

De discussie over het gehanteerde stelsel speelt al meer dan honderd jaar, maar is opnieuw actueel na recente uitlatingen van oud-ASML-topman en voormalig registeraccountant Peter Wennink. In een interview met Vrij Nederland noemde hij de Nederlandse begrotingssystematiek "middeleeuws".

Minister van Financiën Eelco Heinen reageerde daarop in een uitgebreid interview in het FD. "Verschuil je niet achter boekhoudregels", aldus de minister. Heinen is het wel met Wennink eens dat Nederland meer moet investeren. "Maar dat ligt helemaal niet aan de boekhoudregels. Het ligt eraan dat we geen keuzes durven maken."

Kasstelsel versus baten-lastenstelsel

De kern van de discussie draait om het verschil tussen het huidige kasstelsel, waarin uitgaven en ontvangsten centraal staan, en het baten-lastenstelsel, vergelijkbaar met de financiële verslaggeving van bedrijven. Hierbij worden investeringen geactiveerd op de balans en vervolgens over de gebruiksduur afgeschreven.

Voorstanders stellen dat een dergelijke aanpak meer inzicht biedt in de werkelijke waarde en staat van publieke bezittingen, zoals wegen, bruggen en andere infrastructuur. Volgens hoogleraar accounting Frans van Schaik (Universiteit van Amsterdam) zouden bestuurders daardoor sneller worden geconfronteerd met de financiële gevolgen van uitgesteld onderhoud, zo stelt hij tegenover het FD. "Bij een baten-lastenstelsel komt bijvoorbeeld achterstallig onderhoud veel eerder tot uitdrukking."

Verkeerde prikkels

Critici van het huidige systeem wijzen erop dat overheden binnen een kasstelsel worden beloond voor het uitstellen van onderhoud. Lagere uitgaven verbeteren immers op korte termijn het begrotingsbeeld. Pieter Duisenberg, president van de Algemene Rekenkamer, plaatste onlangs vraagtekens bij zulke prikkels. "Bij gebruik van een balans moet je aan de accountant laten zien of je voldoende hebt gereserveerd om aan onderhoud te doen", stelde hij. "Er gaat geen goede prikkel uit van ons systeem."

D66-politici Joost Sneller en Hans Vijlbrief schreven in september 2025 in economenblad ESB dat het huidige stelsel leidt tot "funest kortetermijndenken". Zij vergelijken uitgesteld onderhoud met een lekkage in huis: het vermijden van directe kosten lijkt aantrekkelijk, maar leidt uiteindelijk tot hogere uitgaven.

Staatsbalans

De discussie kreeg dit jaar nieuwe politieke aandacht door een aangenomen motie van ChristenUnie-Kamerlid Pieter Grinwis, zo schrijft het FD. In de motie wordt het kabinet gevraagd jaarlijks een staatsbalans op te stellen.

Hoogleraar Van Schaik ziet daarin een belangrijke stap vooruit. Een afzonderlijke staatsbalans zou volgens hem beter zichtbaar maken hoe het kabinet omgaat met publieke bezittingen en investeringen. Uiteindelijk gaat zijn voorkeur uit naar afzonderlijke balansen per ministerie, zodat de politieke verantwoordelijkheid scherper in beeld komt.

Betere informatie

Minister Heinen benadrukte in het FD dat investeringen niet automatisch rendabel zijn. "In de politiek is, voor je het weet, alles een investering", aldus de minister. Hij wees er daarnaast op dat een ander boekhoudstelsel niet automatisch leidt tot meer beschikbare middelen. "Elke euro moet uiteindelijk ergens vandaan komen."

Volgens voorstanders is de tegenstelling tussen beide systemen echter overdreven. Van Schaik benadrukt dat invoering van een baten-lastenstelsel niet betekent dat het kasstelsel verdwijnt. "Je verliest geen informatie, je voegt informatie toe." Ook CPB-directeur Pieter Hasekamp ziet voordelen in betere informatievoorziening rond investeringen, al noemt hij die geen garantie voor beter beleid. Uiteindelijk blijft volgens hem de politieke afweging doorslaggevend.

Jarenlange discussie

Het FD memoreert dat het debat over een baten-lastenstelsel al begon in 1916 en dat invoering hiervan in de miljoenennota van 2001 werd aangekondigd. Maar het bleef uiteindelijk bij "verbeteracties".

Het toenmalige NIVRA, rechtsvoorganger van de NBA, liet al in 2008 onderzoek doen door Frans van Schaik naar de verslaggeving van het Rijk. Tijdens de Accountantsdag 2008 over 'de balans van Nederland' stelde Roger Dassen (toenmalig bestuursvoorzitter van Deloitte en later net als Wennink bestuurder van ASML) op basis van de uitkomsten van dat onderzoek dat hij geen handtekening onder de staatsbalans zou zetten. Het NIVRA pleitte destijds al voor het presenteren van een complete staatsbalans, in samenhang met een staat van baten en lasten en kasstroomoverzicht op basis van internationale verslaggevingstandaarden.

Een Adviescommissie Verslaggevingsstelsel rijksoverheid rapporteerde in maart 2017 eveneens over de inrichting van de boekhouding van het Rijk. De Algemene Rekenkamer drong er destijds bij de politiek ook op aan om te kiezen voor een baten-lastenstelsel, "als structurele oplossing voor de inherente manco's van het huidige stelsel".

Minister Heinen vreest echter voor de organisatorische rompslomp van een stelselwijziging en vraagt zich af "of de kosten de baten overstijgen", stelt hij in het interview in het FD. Daarmee lijkt er nog geen einde te komen aan de discussie over de boekhouding van het Rijk. 

• FD: 'Doet Nederland zichzelf tekort met 'middeleeuws' boekhoudsysteem?'