Opinie 10 november 2016

Technocratie versus adaptatie: een valse tegenstelling

Het rapport van de Monitoring Commissie Accountancy verdient veel waardering. Een kritiekpuntje betreft het onderscheid dat de MCA maakt tussen 'technocratische' en 'adaptieve' maatregelen. Dat onderscheid tussen structuur enerzijds en gedrag en cultuur anderzijds kom ik vaker tegen en dat behoeft correctie.

De MCA constateert (pagina 26 van haar rapport) dat veel accountantsorganisaties moeite hadden met de reflectie op hoe ze omgaan met het wegnemen van de oorzaken van onwenselijk gedrag en een onwenselijke cultuur. Geen wonder, als je wordt geacht maatregelen te implementeren die vooral betrekking hebben op structuuringrepen, regels, verboden en inperkingen. En als je verzekerd wordt dat daarmee het vertrouwen in je beroep kan worden hersteld.

Als je nauwelijks is gevraagd om zelf na te denken, als dat voor je gedaan is door een werkgroep Toekomst Accountantsberoep en een bijbehorende stuurgroep, als de vrucht van hun werk de zegen heeft gekregen van in elk geval de grote accountantsorganisaties, dan zet de vraag hoe je gedrag en cultuur zou moeten veranderen je op het verkeerde been. "Uh… doen we dat dan niet al op die manier?"

Bovendien: als accountant ben je sowieso in je werk gewend te focussen op governance-structuren en op naleving van regels, verboden en inperkingen bij je klanten. Is het niet logisch om daarvan dan ook voldoende heil te verwachten voor je eigen functioneren?

Laten we wel wezen: accountants zijn mensen. Als er in de accountancy dingen goed gaan of slecht, dan is het dus menselijk gedrag (individueel of in georganiseerd verband) dat goed of slecht gaat. Alles wat je daaraan wilt verbeteren vereist een voldoende direct verband met gedrag en cultuur, om effect te hebben. Structuuringrepen, veranderingen in de 'posities' die accountants innemen ten opzichte van elkaar, hun klanten en andere relevante actoren, hebben invloed op het gedrag dat accountants vertonen en op de patronen die zichtbaar worden in hun collectieve gedrag (cultuur). Het onderscheid tussen gedrag en cultuur enerzijds en structuur anderzijds is dus een valse tegenstelling.

Als je een zinvol onderscheid wilt maken tussen manieren om gedrag en cultuur te beïnvloeden en als je je twijfels hebt bij de effectiviteit van structuuraanpassingen, dan moet je daar niet ‘directere’ beïnvloeding van gedrag en cultuur tegenover stellen, maar andere manieren om gedrag en cultuur te beïnvloeden.

Als je de structuur waarin je accountants plaatst buiten beschouwing laat, dan is wat je overhoudt aan factoren die hun gedrag en collectieve gedragspatronen beïnvloeden ófwel intrinsiek (elders aangeleerde deugden en ondeugden en aangeboren drijfveren), ófwel inherent aan hun onderlinge relaties, aan het soort netwerk (meer of minder hiërarchisch, meer of minder hecht) dat ze onderhouden. Als er dan wat fout gaat heb je ófwel niet de juiste accountant op de juiste plek gezet in die structuur, ófwel hun sociale interactie maakt dat ze regels, verboden en inperkingen negeren en zich anders gedragen dan die structuur geacht werd af te dwingen.

Klein voorbeeldje: de sociale interactie tussen het publiek belang behartigende controlerende accountants en klantbelang behartigende adviseurs, samenstellers en direct bij hun klanten werkzame financials (al dan niet met AA of RA achter hun naam) beïnvloedt het gedrag van die controlerende accountants.