Nart Wielaard

In 1890 introduceerde Samuel Warren een radicaal idee in Harvard Law Review: het recht op privacy, dat destijds volgens hem onder druk kwam te staan door de komst van de camera. Het essay wordt beschouwd als het begin van het maatschappelijke debat over privacy. Warren en zijn co-auteur Brandeis had nooit kunnen voorzien hoe groot die discussie over privacy ooit zou kunnen worden. Bijna anderhalve eeuw later worden we aan de lopende band verrast door nieuwe privacy-incidenten, die we niet altijd zagen aankomen.

U weet het: de toekomst voorspellen is onmogelijk. Maar het is niet ondenkbaar dat ViDA zo'n incident zou kunnen inluiden. De afkorting staat voor VAT in the Digital Age, een Europese richtlijn die in maart 2025 door de Europese Raad is aangenomen. De kern van de richtlijn: facturen worden straks digitaal verstuurd en in real time doorgegeven aan de Belastingdienst. Daar zit een heel solide ratio achter: de EU loopt jaarlijks naar verluidt zo'n 99 miljard euro aan btw mis door fraude en fouten. Dat is veel politici al jaren een doorn in het oog en ViDA moet dat gat dichten, door de transactiedata van bedrijven transparant te maken voor de belastingautoriteiten.

Datahonger

Klinkt logisch. Maar wie iets verder kijkt dan het veilig stellen van de btw-afdrachten, ziet door de datahonger ook de contouren van een enorme economische surveillance-infrastructuur verschijnen. Immers, wie toegang heeft tot die infrastructuur weet straks exact wat een bedrijf inkoopt, bij wie, hoe vaak en in welk ritme. Zo'n grote set data biedt geweldige mogelijkheden om te zien hoe het is gesteld met de financiële gezondheid van het bedrijf. En met wat slimme algoritmes zijn er ook prognoses van de toekomst mee te maken.

'Zo'n grote set data biedt geweldige mogelijkheden om te zien hoe het is gesteld met de financiële gezondheid van het bedrijf.'

In de goede handen is het een geweldig instrument. Maar de vraag die we ook moeten stellen, is de vraag die Samuel Warren destijds over de camera stelde: beperken we de inzet van dit instrument tot bona fide toepassingen?

Kenmerkend voor dit type infrastructuur is het optreden van functiecreep. Dit mechanisme is simpel: een systeem dat wordt gebouwd voor doel A, wordt vroeg of laat ook gebruikt voor doel B, C en D. Niet omdat iemand dat zo heeft gepland, maar omdat er op enig moment vraag naar ontstaat. Denk bijvoorbeeld aan een systeem dat oorspronkelijk is geïnstalleerd om de urenregistratie te automatiseren, maar later wordt ingezet om de productiviteit te meten door middel van toetsaanslagen, het aantal e-mails of de actieve tijd op de computer.

'Er is vrijwel geen aandacht voor de risico's in het dikke rapport.'

Er is niet veel fantasie voor nodig om ingrijpende vormen van functiecreep bij ViDA voor te stellen. Het is immers een systeem dat kwalitatief rijker is aan data dan welk belastingsysteem ook ooit was. In potentie is het bijvoorbeeld ook een concurrent van het Centraal Bureau voor de Statistiek, in elk geval voor cijfers over het bedrijfsleven. Dat is misschien best nuttig en onschuldig. Maar er is ook concurrentiegevoelige informatie op bedrijfsniveau uit te herleiden en dat is al een stuk minder onschuldig.

Aandacht voor risico's

Je zou denken dat politici gevoelig zijn voor de risico's - bijvoorbeeld met het toeslagenschandaal nog als een verse wond - maar het tegendeel lijkt het geval. Staatssecretaris Eelco Eerenberg stuurde onlangs een Kamerbrief met een uitgebreid onderzoek, uitgevoerd door EY, over de voortgang van het implementatietraject. Hij verwacht deze zomer politieke besluitvorming. In het onderzoek en de Kamerbrief is veel aandacht voor hoe ViDA kan bijdragen aan administratieve lastenverlichting en fraudebestrijding, voor de waarschijnlijke keuze voor Peppol als platform en voor de zogeheten variant ViDA B, waarbij ook binnenlandse facturen in de scope vallen. Maar er is juist vrijwel geen aandacht voor de risico's in het dikke rapport.

Natuurlijk is er wel kritiek. De Autoriteit Persoonsgegevens is bijvoorbeeld in algemene zin kritisch op privacyrisico's bij de activiteiten van de Belastingdienst Vanuit het bedrijfsleven richten de vragen zich vooral op de kosten van de invoering van deze wet en op het voorkomen van goldplating – lidstaten die hogere eisen stellen dan de Europese richtlijn. Maar het onderwerp functiecreep is in de media nog niet gesignaleerd, behoudens wat discussie op Linkedin onder specialisten. Zou die discussie niet wat breder gevoerd moeten worden? En zou het accountantsvak zich hier niet moeten laten horen? Nog voordat de besluitvorming deze zomer op gang komt? Net zoals Samuel Warren?