De inzet van AI bij de audit kan zorgen voor betere dienstverlening door de accountant, bijvoorbeeld als het gaat om de waarde van data, aldus Jan Bouwens.

Discussie Column 17 februari 2026

Meer service en hogere productiviteit op de auditingmarkt

Begin februari ontstond op sociale en traditionele media discussie over de vraag hoe om te gaan met de druk die KPMG in het Verenigd Koninkrijk op zijn controlerend accountant Grant Thornton (GT) uitoefent om een prijsverlaging op de audit-fee toe te passen, nu AI GT in staat stelt sneller dan voorheen de benodigde bewijsstukken te verzamelen om de accountantsverklaring te ondersteunen.

Er werd teleurstelling uitgesproken over deze eisen van KPMG op de website van de Financial Times. Het is immers de vraag of zulke productiviteitsverbeteringen zich inderdaad manifesteren en zou dat het geval zijn, was het dan niet mooi als de productiviteitsverbetering werd gebruikt om meer assurance dan voorheen te verlenen? Een van de klanten van KPMG gaf aan dat ze bij de komende opdrachtonderhandeling met KPMG zou denken aan de eis die KPMG aan GT oplegt. Ook in het FD werd geopperd dat KPMG het gevaar loopt zelf dezelfde eisen van hun klanten te mogen verwachten. 

Dat gevaar zou zich inderdaad manifesteren, als KPMG zijn AI-activiteiten exclusief zou inzetten om productiviteitsverbeteringen te realiseren. Met de handelwijze in het VK lijkt KPMG echter een alternatieve strategie voor ogen te hebben, namelijk een waarin KPMG er rekening mee houdt meer assurance te kunnen verlenen en deze extra service ook in rekening te kunnen brengen. Daarbij zal vanuit de verwachte productiviteitsverbetering nog altijd een kostprijsdempend effect uitgaan (dat al dan niet in zijn geheel in de auditfee wordt verwerkt), maar kennelijk rekent KPMG erop dat men een service kan verlenen die uitstijgt boven het niveau dat in het pre-AI-tijdperk gold, terwijl de auditee bereid is voor deze betere service te betalen. 

Hoe zou zo’n verbeterde service er dan uitzien en waarom zou de auditee hiervoor willen betalen? Een verhoogde service zou zich kunnen manifesteren als de controlerend accountant de controle uitbreidt naar bezittingen die op dit moment niet op de balans (mogen) staan, maar die wel degelijk een waarde vertegenwoordigen. Hierbij moeten we bijvoorbeeld denken aan de waarde van data. Bedrijven maken ter ondersteuning van de ontwikkeling en uitvoering van hun businessmodel in toenemende mate gebruik van AI. De waarde van de data die onder die AI liggen zijn goud waard, als ze accuraat zijn en een gevaar als ze tot onbetrouwbare adviezen aanleiding geven. 

Een voorbeeld. Stel een onderneming wil een digital twin van zijn eigen onderneming maken om simulaties uit te voeren (kort gezegd zijn dat simulaties waarin mogelijke scenario's die de onderneming treffen worden doorgenomen, om te onderzoeken wat dan de beste actie is voor het betrokken bedrijf). Zulke simulaties hebben waarde, op voorwaarde van de deugdelijkheid van de data. 

Mijn collega Shiva Rajgopal heeft vorig jaar de FASB en IASB opgeroepen activering van data mogelijk te maken, zoals deze ook al in China is toegestaan sinds 2024. Hij bepleit een fair value benadering, waarbij de kosten worden gerapporteerd en de fair value in voetnoten wordt vermeld (zeg zoals in IFRS 7). Zijn punt is dat de markt nu moet raden wat de waarde is van deze bezittingen. De typische reactie van de markt is een flinke prijsverlaging toe te passen, als er geen door een accountant geverifieerde bevestiging bestaat van de door de betrokken organisatie gerapporteerde waarde. Dat laatste is uiteraard het werk van de accountant. Zolang er geen verplichting bestaat om de waarde van data te rapporteren, zou een vrijwillige door de accountant geattesteerde rapportage van de waarde van de data prijsvinding op de markt serieus kunnen bevorderen, om daarmee de kansen voor investeringen in data te vergroten. In de Financial Times pleitte Mike Kuiken onlangs eveneens voor een opening naar rapportering omtrent data.

We mogen ervan uitgaan dat KPMG met de eis richting Grant Thornton niet de intentie had de klanten van KPMG te bewegen bij hen een fee-reductie af te dwingen, wel om de service van de controle te vergroten. De markt is volop in beweging. De uitkomst staat niet vast en inprijzing van het gebruik van AI zal de komende jaren nog uitgebreid aandacht krijgen, in onderzoek en in de media!