Jan Popping

Boeren hebben niet te klagen over gebrek aan belangstelling, vooral door kritische berichtgeving. Maatschappelijke zorgen zoals over het klimaat en milieu, de natuur en ruimte, vervuiling, de stikstofuitstoot en biodiversiteit worden immers voor een belangrijk deel toegeschreven aan de agrarische sector. Er is echter ook een groeiend oog voor het belang van groen en duurzaam, landelijk natuurbehoud en een gezonde leefomgeving door een 'biologische-, ecologische- en regeneratieve bedrijfsvoering' en 'natuur-inclusieve kringlooplandbouw'. Ook de zorgsector staat onder grote druk: door de 'dubbele vergrijzing', medische mogelijkheden, het personeelstekort, hoge ziekteverzuim en de stijgende kosten is er behoefte aan meer kleinschalige zorgvoorzieningen en vermaatschappelijking hiervan.

De diversiteit is groot: land- en tuinbouw, veeteelt, gemengde bedrijven, kwekerijen etc., soms aangevuld met bijvoorbeeld een fokkerij, manege of winkel.

'Zorglandbouw' past prima bij bovenstaande ontwikkelingen: een combinatie van agrarische- en zorgactiviteiten. De diversiteit is groot: land- en tuinbouw, veeteelt, gemengde bedrijven, kwekerijen etc., soms aangevuld met bijvoorbeeld een fokkerij, manege of winkel. Aan de zorgkant gaat het meestal om dagactiviteiten (gefinancierd uit de Wmo) met een sterke trend naar zwaardere, specialistische zorg (vanuit de Wlz), soms ook ambulant of met verblijfmogelijkheid en daarmee lijkende op een reguliere zorginstelling.

Nederland telde in 2024 zo'n 50.000 agrarische bedrijven en het aantal zorgboeren wordt geschat op ruim 1.500. Met bijna duizend zorgboerderijen zijn de meeste ervan aangesloten bij de FLZ. Een andere bron vormt de 'jaarverantwoording' die ook voor zorgboeren geldt, voor zover daartoe rapporteringsplichtig. In diverse tabellen geeft dit artikel het 'financiële plaatje' van zorgboerderijen: de hamvraag van elke boer(in) die deze stap overweegt en de betrokken accountant en bank.

Federatief

De FLZ-website www.zorgboeren.nl maakt melding van 936 zorgboerderijen waaruit te kiezen valt. Een zestal grotere regionale samenwerkingsverbanden zijn de Vereniging Bezinn, de Stichting Landzijde, de Coöperatie Limburgse Zorgboeren, de Vereniging van Zorgboeren Zuid Holland, de Stichting Samenwerkende Zorgboeren Zuid en de Coöperatie Boer en Zorg. Ze fungeren ook als inkoopverenigingen en genereren zorginkomsten (onder aftrek van een fee) voor de aangesloten bedrijven. Een combinatie van hun jaarverslagen leidt tot het volgende totaalplaatje.

Tabel 1: federatief

Jaar	Zorgboeren	Groei	Omzet (k)	Groei	Omzet/boer (k)	Groei
2024	782	1%	274492	20%	351	18%
2023	772	2%	229102	23%	297	20%
2022	754	5%	185829	29%	246	23%
2021	719		144435		201
Periode		9%		90%		75%

Het gaat om 782 'federatieve' zorgboeren in 2024, met een bescheiden groei in aantal. De omzet telt bijna 275 miljoen, met een toename van 20 procent. Per zorgboer is dat gemiddeld 351.000 euro, een stijging van 18 procent die overigens ook in eerdere jaren aanzienlijk was. Uit verder onderzoek blijkt de continue  verschuiving naar zwaardere zorg: 55 procent ging via de Wlz (en 23 procent Jeugdwet en 15 procent Wmo), met individueel sterke verschillen.   

Jaarverantwoording

De website www.jaarverantwoordingzorg.nl biedt de publieke verslaglegging van 200 'concerns', door te zoeken op 'Zorgboerderij' of 'Zorgboer'. De rechtsvorm en nadere typering (in termen van balans, omzet en aantal werknemers) zijn bepalend voor classificering van de organisatie (micro-, klein etc.) en daarmee of en in hoeverre een zorgboerderij dan dient te rapporteren.

Bedrijven kunnen ook schuil gaan onder bijvoorbeeld 'erve', 'hoeve', 'hof', 'landgoed' of 'zathe', maatschap x en y, eigennamen of andere aanduidingen, al dan niet gekoppeld aan de agrarische- of zorgsector. Ook komen veranderingen in benaming voor, bijvoorbeeld door een andere rechtsvorm, afsplitsing, of als onderdeel van een zorginstelling. Uiteindelijk zijn van 334 zorgboeren de complete en meerjarige jaarstukken aangetroffen, die resulteren in het volgende overzicht.

Tabel 2: 334 zorgboeren, balanswaarde 324 miljoen, omzet 456 miljoen

Balans	Solvabiliteit	Omzet	Winst	PK ratio	PK/FTE
970k	55%	1365k	9,2%	53,2%	64,2k
8,3%	54%	12,4%	10,0%	53,5%	62,2k

De tabel geeft de gemiddelde uitkomsten per bedrijf in 1000 euro. Totale balanswaarde en omzet zijn in alle tabellen afgerond. Omzet omvat de zorg- én agrarische opbrengsten samen. Solvabiliteit is het eigen vermogen als deel van de balans. Winst is het netto bedrijfsresultaat na belasting, als deel van de omzet. PK ratio staat voor de personeelskosten als percentage van de omzet. PK/FTE zijn de gemiddelde personeelskosten per medewerker (fte). De tweede regel geeft de procentuele mutatie aan, of de uitkomst in vergelijk met het eerdere jaar.

Uit aanvullend onderzoek blijkt een gemiddeld ziekteverzuim van circa 5 procent (in de zorgmarkt is dat bijna het dubbele bij verzorgingshuizen) en de belangrijke rol van stagiaires en vrijwilligers. De 334 bedrijven worden allereerst gevormd door 128 vofs en verder 124 bv's, 47 stichtingen, 21 maatschappen, 10 eenmanszaken en 4 cv’s. Opmerkelijk is een sterke verschuiving naar de bv als rechtspersoon: 11 eenmanszaken, 11 vof's en 4 stichtingen kiezen hier in 2024 voor.

Typerend voor de vof is de winst als vergoeding voor arbeid en het ondernemersrisico van de firmanten, wat tot uitdrukking komt in de laatste kolom van de tabel hieronder. De beloning voor de firmanten ligt in het afgelopen jaar zelfs nog iets onder die van de personele kosten van werknemers.

Tabel 3: 128 zorgboeren, vof’s, balanswaarde 131 miljoen, omzet 97 miljoen

Balans	Solvabiliteit	Omzet	Winst	PK ratio	PK/FTE	Winst/Firmant
1023k	53,5%	757k	20,8%	41,1%	68,0k	65,4k
6,2%	53,6%	11,7%	21,9%	39,2%	59,3k	61,8k

De zorginkomsten blijken gemiddeld twee derde deel van de totale opbrengsten van de zorgboerderij uit te maken.

Ook hier een laag verzuim (gemiddeld zo'n 4 procent) en opvallend weinig vacatures. Dit en de hoge personele inzet van de firmanten zelf, komt tot uitdrukking in een betrekkelijk lage PK ratio.

De zorginkomsten blijken gemiddeld twee derde deel van de totale opbrengsten van de zorgboerderij uit te maken. Het volgende plaatje geeft een verdere specificatie van de 'doorsnee' zorgboerderij, waarin vele bedrijven zich wellicht kunnen herkennen. Gerekend is met een omzet tot maximaal  1 miljoen.

Tabel 4: 95 zorgboeren, vof's, balanswaarde 61 miljoen, omzet 41 miljoen

Balans	Solvabiliteit	Omzet	Winst	PK ratio	PK/FTE	Winst/Firmant
640k	56,4%	436k	29,9%	30,1%	56,2k	57,0k
9,4%	57,5%	8,6%	31,3%	27,9%	53,3k	54,1k

Een laag verzuim, weinig personeel en grote zelfwerkzaamheid van de firmanten, uit zich in een nog lagere PK ratio. De firmant is qua beloning nauwelijks beter af dan die van het personeel. Een vergelijking van de groeicijfers in omzet in de tabellen 2, 3 en 4 met tabel 1 leert dat die federatief (met 18 procent) aanzienlijk hoger ligt dan van de zorgboerderijen. Daarmee spelen deze samenwerkingsverbanden en inkoopverenigingen een hoofdrol; naast de bijdrage aan de omzet is die ook gelegen in de groei-impuls.

Manco's

Zoals ook al in 2021 geconstateerd, hebben zorgboeren blijvend moeite met de publieke verslaglegging in jaarverantwoordingzorg. Soms wordt er onnodig of onjuist gerapporteerd (door vrijstelling resp. foutieve toepassing van de classificatie) en omgekeerd. Verschillende modellen voor het opstellen van de jaarrekening maken dat de vertaling van de cijfers naar 'DigiMV' (de digitale maatschappelijke verantwoording) niet altijd eenduidig, compleet en correct verloopt. En evenmin tijdig: 20 procent van de zorgboeren leverde de stukken van het boekjaar 2024 te laat in (deadline was 31 mei 2025), behoudens verleend uitstel. Dit kan worden aangemerkt als een economisch delict en daarmee een boete of erger tot gevolg hebben.

Onnodig en niet zonder risico, is vermelding van complete bankrekeningnummers; in enkele gevallen gaat het zelfs om strikt persoonlijke informatie zoals geboortedatum en plaats, BSN-nummer en nota bene een aangifte Inkomstenbelasting. Of opmerkingen in de trant van: "als het niet goed is ingevuld dan hoor ik wel", en "geen accountantsverklaring, moet dit?"

Aanbevolen wordt dat accountantskantoren ook assisteren bij de juiste publieke verantwoording.

Dé zorgboerderij bestaat niet: grote diversiteit

'Marktwerking' in de zorg uit zich ook bij zorgboerderijen. De zorgactiviteit is meestal gericht op dagbesteding, gefinancierd uit de Wmo en met een verschuiving naar zwaardere zorgverlening. Opvallend is de trend naar 'multifunctionaliteit': andere bedrijfskenmerken, producten en diensten waarmee zorgboeren zich in hun zorg- en agrarische activiteiten in de markt onderscheiden en daarmee ook als aanvulling op het reguliere 'verdienmodel' van zorglandbouw.

Een selectie in alfabetische volgorde: Ambachtelijke arbeidsmatige activiteiten. Authentiek. Belevenissen. Biologisch. Biodivers. Buiten. Campinggelegenheid. Circulair. Cultuurhistorie (koeien in de wei). Dagopvang (dagindeling met discipline). Dichtbij en lokaal. Diervriendelijk (groot- en kleinvee, huisdieren en de omgang ermee). Duurzaam. Ecologisch. Educatief. Emissievrij. Energiezuinig. Familiebedrijf. Gezinshuis. Gezond en heilzaam. Groen. Horeca. Identiteit (bijv. christelijk). Innovatie. Jeugd- en kinderopvang, ook buitenschools. Jong en oud. Kassen. Kenniscentrum. Kunst. Kwaliteit van leven. Kwekerij. Landbouwmechanisatie. Landschapsbeheer. Landwinkel. Leerwerkplaats. Logeren. Maaltijden bereiden en gezamenlijk eten. Maatschappelijke betrokkenheid en milieubewust. Manege. Natuur (-beheer, -camping, -inclusief, - begraafplaats). Oudheidkunde. Producten en de productie ervan (land- en tuinbouw, bloemen, fruit, groente, kaas, kruiden, melk, ijs; scharrel-, sier-, streek-, versproducten, etc.). Recreatie. Smaakcentrum. Stal- en weidetechniek. Terras. Traditioneel. Tuinderij (en moes- , proef- en siertuin). Vakantieplek en vrijetijdsbesteding. Vergaderlocatie. Verkoop. Webshop. Winkel. Wonen, erfdelen. Wijngaard. Zorgatelier. En uiteraard zorg naar diverse typeringen zoals: arbeidsintegratie, autisme, dementie, verslaving. En zorgbehoefte naar: cognitief, fysiek, mentaal, sociaal.

Accountantskantoren

De belangrijkste accountantskantoren zijn vertegenwoordigd in de 'VLB': de Vereniging van Accountants- en Belastingadviseurs voor de agrarische sector, met het drietal aaff (fusie van ABAB en Alfa), Countus en Flynth. Van de 578 zorgboerderijen waarvan kantoren meerjarig zijn bekeken, is aaff met 55 klanten de grootste accountant. Daarna volgen Flynth met 34 en Countus met 17. Daarmee is de 'the big 3' goed voor 106 klanten. Een elftal andere kantoren telt totaal 62 relaties. Dit betreft Bentacera, de Jong & Laan, Eshuis, Gerrekens, Kobra, Moore, oamkb, Schipper, Vandaag, WEA en Westerveld en Vossers.

De grote verscheidenheid in zorgboeren vindt ook zijn weerslag in de gefragmenteerde betrokkenheid van vele andere accountants-, boekhoud- en administratie-kantoren.

De grote verscheidenheid in zorgboeren vindt ook zijn weerslag in de gefragmenteerde betrokkenheid van vele andere accountants-, boekhoud- en administratiekantoren. Er zijn meer dan 250 kantoren die de overige 410 (578 minus 106 minus 62) zorgboerderijen bedienen, soms ook door lokale of regionale binding. Het zal vooral voor kleine accountants (met gemiddeld minder dan twee klanten per kantoor) een grote uitdaging zijn om kennis en ervaring rondom de complexe wet- en regelgeving, verslaglegging en verschillen in verdienmodellen op peil te houden. En daarmee de kwaliteit van de dienstverlening.

Op basis van 213 zorgboeren die hun accountantskosten vermelden, groeien deze met gemiddeld 0,5 procent in 2024 in vergelijking met eerder. De fee van the big 3 stijgt met 5 procent en daarmee ook hun marktaandeel. De gemiddelde accountantskosten van de onderzochte zorgboeren is 0,9 procent van de omzet. Kleinere zorgboeren betalen zo'n 2 procent; vanaf 300k omzet tot 1 miljoen stapsgewijs van 1,5 naar 1,2 procent en daarboven 1 procent en lager.