Bij de invulling van nieuwe eindtermen voor de accountantsopleiding moet integriteit nadrukkelijker op de agenda staan, vanaf de start van de opleiding.

Discussie Column Vandaag

Eerlijk en oprecht

Het FD berichtte onlangs over de voorgestelde eindtermen voor accountants, die volgens het bericht belangrijk gereduceerd zijn. Dat is niet juist: de eisen zijn niet minder geworden, maar van een andere (namelijk uitkomstgerichte) aard, waardoor er meer flexibiliteit in de opleiding is om dit in te vullen.

In dezelfde periode kwamen wederom geluiden naar buiten over niet-ethisch handelende accountants, ditmaal in het buitenland. Dat bracht me ertoe om eens in die eindtermen te duiken voor het onderwerp 'ethiek' en dit te spiegelen aan de beroepsopleiding van advocaten. Om kort te gaan: daar kunnen we nog wat van leren.

Als je de kernwaarden van accountants met die van advocaten vergelijkt, dan zit daar voor de waarde integriteit op het eerste oog misschien weinig licht tussen. In de Verordening gedrags- en beroepsregels accountants staat over Integriteit: de accountant treedt eerlijk en oprecht op.

Voor advocaten is dit volgens de Orde: de advocaat handelt eerlijk, weigert onbehoorlijk gedrag en vermijdt belangenverstrengeling.

Er zit echter een klein addertje onder het gras: waar dit voor de advocaat duidelijk ook op zijn eigen persoon is gericht ("handelt eerlijk" en "vermijdt belangenverstrengeling") is dit voor accountants voor een belangrijk deel gericht op de integriteit van anderen. Er is wel een artikel toegevoegd over het vermijden van niet-ethisch gedrag in de vorm van geschenken, maar de overige bepalingen gaan over het gedrag van anderen waarbij de accountant beroepshalve betrokken is.

Is dat het dan? Niet helemaal, want er is natuurlijk nog kapstokartikel 4: de accountant onthoudt zich van elk handelen of nalaten waarvan de accountant weet of behoort te weten dat dit het accountantsberoep in diskrediet brengt of kan brengen.

Wat valt daaronder? Het gebruiken van antwoorden bij het doen van examens? Het verdoezelen van informatie over eigen betrokkenheid bij deze praktijk als bestuurder? Het gebruiken van informatie uit een controledossier om met andere klanten te delen of opdrachten mee te winnen? Het overtreden van onafhankelijkheidsregels door niet tijdig te roteren? Dit lijken alle redelijke no-brainers, toch? En toch zijn ze allemaal 'uit het accountantsleven gegrepen'.

Er gaat naar mijn idee iets mis als de eigen integriteit - niet in de beroepsuitoefening, maar in het eigen handelen als persoon - niet nadrukkelijk op de voorgrond wordt gezet. Die integriteit zal zich namelijk ook in de beroepsuitoefening vertalen.
Want niet alleen zijn de voorbeelden hierboven overtredingen van beroepsbrede integriteitsnormen, ze zijn ook nog systemisch. En dat betekent dat het besef en/of de handelingsbekwaamheid (noem het: durf) bij anderen onvoldoende is om tijdig te corrigeren en het geen systeem te laten worden - want we zijn individueel misschien allemáal wel eens zwak ten opzichte van geldende normen.

Wat staat hier nu over in de CEA-voorstellen? De voorstellen schenken zeker aandacht aan de fundamentele beginselen zoals hierboven beschreven: "De startbekwame accountant reflecteert hoe hij/zij in zijn/haar eigen handelen invulling geeft aan de fundamentele beginselen, ethische grondslagen en de beroepseer van het accountantsberoep en overweegt in hoeverre persoonlijke belangen, bedreigingen en contextuele factoren in de eigen organisatie de invulling beïnvloeden" [MKB/ASS 1.1.3 in het Conceptrapport Eindtermen Accountantsopleiding 2027].

Ik ben bang dat, ondanks het (be)noemen van de integriteitsaspecten, met alle ook recente voorbeelden het onderwerp onvoldoende door de opleiding heen de aandacht krijgt die het nodig heeft, als het slechts een van de beginselen is. We zullen accountants echt langdurig en langjarig moeten trainen op het voeren van dilemmagesprekken, op het kennen van het eigen morele kompas en daar ook op durven te varen, en op het adresseren van gedrag dat niet past binnen de kernwaarden. Uit mijn eigen carrière weet ik dat dit tot voorgenomen overtredingen kan leiden die worden weggelachen of afgedaan als ‘moeilijk doen’. En daar moeten we ons tegen wapenen, want genoeg is inmiddels wel genoeg.

Daar is de les van de advocatuur, die we hopelijk in de invulling van de eindtermen ook bij accountants zullen zien: beginnende advocaten krijgen alleen al in de eerste fase van hun beroepsopleiding zes dagen training in ethiek - zes, en in de jaren daarna nog verdere opleiding. Dat maakt misschien wel dat als we bij advocaten niet-integer gedrag tegenkomen, dit tot nu toe niet systemisch is. Laten we in de invulling van de nog steeds hoge eindtermen voor de accountant integriteit nadrukkelijker op de agenda zetten, vanaf de start van de opleiding en eens gaan buurten bij onze collega-professionals. Zij kunnen ons eerlijk en oprecht vertellen hoe ze de stand van hun beroep bewaken.