Het is goed dat voorstanders van aandacht van accountants voor fraude zich regelmatig laten horen. Dat houdt accountants bij de les, aldus Marcel Pheijffer.

Discussie Column Vandaag

Scorebordjournalistiek aangaande fraude

Ik doop mij al enige tijd onder in allerhande literatuur over fraude, een onderwerp waarover veel is en wordt gezegd en geschreven. Een onderwerp waar binnen het vakgebied wisselend over wordt gedacht: they love or they hate it. Tegenstanders van stevige aandacht van de accountant voor fraude doen niet zelden aan misplaatste scorebordjournalistiek en wijzen graag op het - volgens hen -geringe aantal zaken aangaande fraude waarin accountants een negatieve rol spelen. Omdat het - volgens hen - om een gering aantal zaken gaat, zou al die aandacht voor de accountant en fraude zwaar overdreven zijn. Niets is minder waar dan dat.

Wat mij betreft poneren de tegenstanders een makkelijk weerlegbare stelling. Weliswaar is het aantal zaken waarin de accountant als dader in strafrechtelijke zin - bijvoorbeeld als pleger, medepleger, uitlokker of feitelijk leidinggever - betrokken is, gelukkig relatief gering. In een lezenswaardig artikel (The impossibility of auditor independence, 1997) stellen Bazerman, Morgan en Loewenstein bijvoorbeeld: "We argue, however, that only very rarely are audit failures the result of deliberate collussion of auditors with clients in issuing faulty financial statements."

Bij het onderwerp accountant en fraude gaat het echter om meer dan eventuele opzettelijke betrokkenheid bij fraude en ook om meer dan louter het strafrechtelijk perspectief. De AFM heeft dat de afgelopen jaren laten zien in een position paper over fraude en diverse onderzoeksrapporten waarin aandacht voor frauderisicoanalyse, frauderisicofactoren en frauderisico's centraal staan.

Eind dit jaar wordt de herziene ISA 240 - de fraudestandaard - van kracht. In het recente jaarverslag van de Accountantskamer wordt voorts verwezen naar het feit dat "de perceptie van en tolerantie voor bepaalde vormen van fraude verschuift" en voorts dat "de Accountantskamer in 2025 is geconfronteerd met klachten waarin financieel-economische criminaliteit een rol speelt".

Tegenstanders slaan de plank mis, als zij stellen of suggereren dat fraude pas een relevant onderwerp ten aanzien van accountants is als zij daarbij actieve betrokkenheid hebben. Dat is immers niet vereist in de regelgeving. Niet in de Wta/Bta, maar ook niet in de controlestandaarden. Wel is vereist dat de accountant als basis voor zijn oordeel een hoge mate van zekerheid moet verkrijgen over de vraag of de financiële overzichten als geheel vrij zijn van een afwijking van materieel belang, die het gevolg is van fraude of fouten (ex NV COS 200.5).

Wat mij betreft is 'afwijking' in deze bepaling het centrale begrip en dus niet 'fraude'. De focus op de te verkrijgen zekerheid maakt dat de accountant voldoende en geschikte controle-informatie moet verkrijgen. Daartoe is het uitvoeren van een risico-analyse een belangrijk instrument en logischerwijze maken de frauderisico’s daarvan onderdeel uit. Dat is - om met Johan Cruyff te spreken - logisch, omdat door frauderisico's afwijkingen in de financiële overzichten kunnen ontstaan.

Reeds door aandacht aan frauderisico(factoren) te besteden, draagt de accountant bij aan fraudepreventie en -detectie. Anders gezegd: als aandacht van accountants daarvoor geen onderdeel van de controle zou zijn, dan zou het gevolg zijn dat het (potentiële) fraudeurs makkelijker gemaakt zou worden om te frauderen en zou de schade als gevolg van fraude ongetwijfeld fors hoger zijn.

Terug naar het artikel van Bazerman, Morgan en Loewestein, die dus van mening zijn dat het zeldzaam is dat accountants opzettelijk met hun cliënten samenzweren. Maar ook: "Instead, we maintain that audit failures are the natural product of auditor-client relationship. Under current institutional arrangements, it is psychologically impossible for auditors to maintain their objectivity; cases of audit failure are inevitable, even with the most honest auditors."

De auteurs leggen uit dat controlefalen onvermijdelijk is en wijten dat onder meer aan de 'auditor bias' en de 'self-serving bias': "Bias typically enters unconsciously and unintentionally at the stage of making judgements, not of reporting on them, although there may be some deliberate misreporting as well."

Ik ben het met voornoemde auteurs eens. Biases eroderen de in de controle benodigde professioneel-kritische instelling van de accountant en tasten deze aan. Daarom is het goed dat de voorstanders van nadrukkelijke aandacht van de accountant voor fraude zich regelmatig laten horen. Zo ook een toezichthouder zoals de AFM, maar ook de Accountantskamer. Dat houdt accountants bij de les. De geschiedenis leert dat dat nodig is en de toekomst zal zeker uitwijzen dat dat nodig blijft. Niet voor niets stelt Sandra Schreuder, voorzitter van de Accountantskamer: "Dat de marktomstandigheden, technologische ontwikkelingen en geopolitieke factoren tot een toenemend risico van fraude en andere vormen van financieel-economische criminaliteit leiden. Als reactie daarop is wereldwijd de maatschappelijke aandacht voor de rol van de accountant op dat vlak sterk toegenomen en zijn regelgeving voor en toezicht op accountants aangescherpt."