Ronald Bruins

Wie studenten voor accountancy wil interesseren, moet kijken naar het beeld dat studenten van het beroep hebben voordat ze hun studiekeuze maken. Daar gaat het mis, blijkt uit het onderzoek The Expectations-Reality Gap in Auditing: A Comparison of Student Expectations and Auditor Experiences. Het onderzoek is uitgevoerd door Bart Dierynck, Claudia Marangoni en Lobke Weijers van Tilburg University en Christian Peters van University of Wisconsin-Madison.

Intellectuele uitdaging en zelfstandigheid

De onderzoekers analyseerden enquêtes onder 344 business- en accountancystudenten en 161 junior accountants bij big four- en middelgrote accountantsorganisaties. Studenten schatten het werk van beginnende accountants systematisch negatiever in dan de accountants zelf ervaren. Ze verwachten relatief veel routinematig en compliancegedreven werk, weinig autonomie en veel overuren.

'Studenten schatten het werk van beginnende accountants systematisch negatiever in dan de accountants zelf ervaren.'

Junior accountants vertellen juist meer intellectuele uitdaging, klantcontact en zelfstandigheid te ervaren. Ook zien ze hun werk als minder repetitief dan studenten denken.

Dierynck constateert dat dat verschil belangrijk is. "Studenten overschatten de negatieve aspecten, zoals de herhaling in het werk en de administratieve last. Tegelijkertijd onderschatten ze de positieve aspecten." Dat betekent niet dat repetitief of administratief werk helemaal niet bestaat, benadrukt hij. "Dat hoort voor een deel nog altijd bij het beroep. Maar wat studenten denken dat het gaat zijn, is anders dan wat het in werkelijkheid is."

Verlies van potentieel talent 

Die verkeerde verwachting heeft volgens Dierynck gevolgen voor de instroom. "Studenten moeten namelijk relatief vroeg voorsorteren als ze accountant willen worden. Wie tijdens de bachelor andere vakken kiest of bijvoorbeeld voor een master finance gaat, kan later aanvullende vakken moeten volgen als hij alsnog de accountancyopleiding wil volgen. Studenten baseren zich voor hun keuze dus op hun verwachtingen op het moment dat ze nog vrij jong zijn. Als die verwachtingen niet overeenkomen met de realiteit, kiezen ze misschien niet voor accountancy. Zo verlies je talent."

'Een prachtig beroep' zegt te weinig

Daar ligt een duidelijke opdracht voor accountantskantoren, universiteiten en beroepsorganisaties. Het vak moet veel tastbaarder worden gemaakt. "Wat je heel vaak hoort, is: het is een prachtig beroep en we dragen bij aan vertrouwen in de maatschappij. Daar word ik een beetje kriegelig van. Daarmee weet een student nog altijd niet wat hij straks gaat doen. Als ik maandagochtend opsta, wat moet ik dan gaan doen? Geef inzicht in het dagelijkse beroep."

Dat concrete beeld ontbreekt geregeld in de traditionele werving. Uit het onderzoek komt naar voren dat gastcolleges, carrièrebeurzen en netwerkborrels nauwelijks samenhangen met een realistischer beeld van het beroep. In-house days laten wel enig effect zien. Studenten maken daar daadwerkelijk kennis met de werkvloer.

Niet stoppen met gastcolleges 

'Niet uitgebreid vertellen over het kantoor, carrière- mogelijkheden en sociale activiteiten, maar de praktijk in.'

Dat betekent niet dat accountantskantoren met gastcolleges moeten stoppen, meent Dierynck. "Ze moeten die anders invullen. Niet uitgebreid vertellen over het kantoor, de carrièremogelijkheden en sociale activiteiten, maar zo snel mogelijk de praktijk in. Zeg: dit is wat ik afgelopen maandag heb gedaan. Dit probleem kwam ik bij een klant tegen en zo ben ik ermee aan de slag gegaan. Dan weten studenten: oké, dit is dus wat je doet. Je moet het echt tastbaar maken."

Daarbij is ook een rol weggelegd voor sociale media. Dierynck ziet bijvoorbeeld mogelijkheden om junior accountants zelf te laten vertellen over hun werk. "Je hebt daarvoor eigenlijk een junior accountant in je kantoor nodig die goed is met sociale media en een week lang inzicht geeft in wat hij of zij doet. Zij kunnen aan studenten laten zien: dit is ons werk."

Niet enige oorzaak teruglopende instroom

De verwachtingskloof verklaart volgens Dierynck overigens niet alleen waarom de instroom bij accountancyopleidingen daalt. "Dat is zeker niet de claim. Maar dit draagt in elk geval niet bij aan de aantrekkelijkheid van accountancyopleidingen. Er zijn ook andere factoren."

'Het format van de opleiding past minder bij hoe jonge mensen vandaag de dag naar hun werkzame leven kijken.'

Een andere factor is de lange opleidingsroute. Na een master volgt, voor wie verder wil in het accountantsberoep, nog een meerjarige combinatie van werken en leren. Die vervolgopleiding kan drie tot vijf jaar duren, waarbij studenten zeker de eerste twee tot drie jaar veelal op vrijdag onderwijs volgen. Dat vraagt dus om een langdurige investering naast een baan. "Die combinatie is zwaar", constateert Dierynck. Hij ziet dat jongeren minder belangstelling hebben voor langdurige opleidingen die ze naast hun werk moeten volgen. "Het format van de opleiding past minder bij hoe jonge mensen vandaag de dag naar hun werkzame leven kijken.'

Basisvaardigheden ontwikkelen

Dat betekent niet dat de vakinhoud eenvoudiger moet worden. "Wie accountant wil worden, heeft basisvaardigheden nodig die tijd kosten om te ontwikkelen."" Wel ziet Dierynck aanleiding om opnieuw naar de vorm van het onderwijs te kijken. Het klassieke model van naar de campus komen en daar les volgen, is in grote lijnen nog hetzelfde als tien of twintig jaar geleden. Dat terwijl de manier waarop jongeren leren sterk is veranderd." Hij noemt onder meer e-learning, screencasts en andere interactieve werkvormen als mogelijkheden om het leerproces anders in te richten.

Daarbij speelt ook AI een rol. Opleidingen moeten studenten volgens Dierynck niet alleen leren hoe accountants AI kunnen gebruiken, maar ook nadenken over wat AI betekent voor de manier van opleiden. "Je moet nog steeds een deel zonder AI leren. Je moet weten wat een journaalpost is en de basis begrijpen. Alleen dan kun je een oordeel vormen over de output van AI. Maar daarnaast moet je ook leren hoe je AI gebruikt om een efficiëntere professional te worden."

Betekenisvol en concreet

De grootste kans ligt uiteindelijk in de combinatie van inhoud en betekenis. Jongeren willen weten welke bijdrage hun werk levert, maar algemene boodschappen over maatschappelijke relevantie zijn niet genoeg.

'Je leert een taal die je helpt begrijpen hoe een bedrijf werkt en hoe het zich naar buiten toe presenteert.'

"Jongeren willen betekenisvol werk doen. Maar ze willen ook concrete handvatten over wat het werk inhoudt. Die combinatie wordt vandaag onvoldoende gemaakt."
Inhoudelijk heeft accountancy volgens hem een sterk verhaal. "Wie accounting beheerst, krijgt zicht op hoe ondernemingen functioneren en hoe beslissingen financieel doorwerken. Accounting is eigenlijk de language of business. Je leert een taal die je helpt begrijpen hoe een bedrijf werkt en hoe het zich naar buiten toe presenteert.'

Voor de accountancysector zit de uitdaging daarom niet alleen in het aantrekkelijker maken van het beroep. Dierynck: "Het begint met beter laten zien hoe aantrekkelijk en veelzijdig delen van het beroep in de praktijk al zijn. Ons onderzoek laat immers zien dat het beeld van studenten op belangrijke punten negatiever is dan de ervaringen van jonge accountants zelf."