Een arbeidsmarkt waarin zelfs Kamerleden moeite hebben om de regels uit te leggen, is waarschijnlijk te ingewikkeld geworden, meent Marjan Heemskerk.

Discussie Column Vandaag

Zelfs Den Haag snapt de zzp-regels niet meer

De afgelopen maanden heb ik meerdere keren gedacht: als ik hier al moeite mee heb, hoe moet een gemiddelde zzp'er het dan nog begrijpen? Die gedachte kwam opnieuw naar boven toen ik een FD-artikel las, waarin zelfs Kamerleden zichtbaar worstelden met de regels rondom zzp'ers en schijnzelfstandigheid. Tijdens debatten moesten begrippen meerdere keren worden uitgelegd, ontstond verwarring over uitzonderingen en bleek hoe ingewikkeld het dossier inmiddels is geworden.

En eerlijk gezegd vond ik dat misschien nog wel het meest opvallende van alles. Niet eens de inhoud van de plannen, maar het feit dat zelfs de mensen die over de wetgeving stemmen, soms moeite lijken te hebben om precies uit te leggen hoe het zit. Dat zegt iets.

Als de wetgever de draad al nauwelijks kan vasthouden, hoe moet een ondernemer dan nog weten waar hij aan toe is? Het zzp-dossier verandert bovendien voortdurend van richting. Eerst was er de Wet DBA. Daarna kwamen nieuwe voorstellen, discussies over de VBAR, strengere handhaving en vervolgens weer aanpassingen en uitzonderingen. Ondertussen ligt er alweer nieuwe wetgeving op tafel en wordt tegelijkertijd gesproken over extra bescherming voor schijnzelfstandigen met lage uurtarieven. Voor ondernemers voelt het inmiddels alsof de regels sneller veranderen, dan zij hun administratie kunnen bijwerken.

Wat ik vooral merk in gesprekken met ondernemers in mijn omgeving, is dat de onzekerheid steeds groter wordt. Niet alleen bij mensen die bewust de grenzen opzoeken, maar juist ook bij zelfstandigen die al jaren prima functioneren. Mensen met meerdere opdrachtgevers, eigen verantwoordelijkheid en een goedlopende onderneming, maar die zich inmiddels toch afvragen: mag dit straks nog wel?
En precies dat vind ik misschien wel het meest zorgelijke aan de hele discussie.

Onrust ontstaat vooral door onduidelijkheid

De onrust ontstaat namelijk niet alleen door strengere handhaving, maar vooral door onduidelijkheid. Opdrachtgevers worden voorzichtig, opdrachten verdwijnen of worden aangepast en ondernemers voelen zich steeds vaker gedwongen om na te denken over constructies waar ze eigenlijk helemaal niet mee bezig willen zijn. Moet er een bv komen? Is loondienst veiliger? Is een hoger uurtarief straks noodzakelijk? Of is het slimmer om bepaalde opdrachten gewoon niet meer aan te nemen?
Terwijl veel zzp'ers jarenlang dachten dat ze gewoon ondernemer waren.

Wat het extra ingewikkeld maakt, is dat Nederland tegelijkertijd een enorme behoefte heeft aan zelfstandigen. We hebben personeelstekorten in vrijwel iedere sector, organisaties zoeken flexibiliteit en veel professionals willen bewust zelfstandig werken. Toch lijkt de toon rondom zzp'ers de afgelopen jaren steeds wantrouwender te zijn geworden. Dat levert een vreemde paradox op.
Aan de ene kant hebben we zelfstandigen hard nodig. Aan de andere kant worden ze steeds vaker benaderd als een risico dat gecontroleerd moet worden. Alsof ondernemerschap iets is geworden dat eerst juridisch bewezen moet worden, voordat het mag bestaan.

Sommige zzp'ers moet je echt beschermen

En natuurlijk begrijp ik waar die behoefte aan regelgeving vandaan komt. Schijnzelfstandigheid bestaat. Er zijn situaties waarin mensen feitelijk werknemer zijn, zonder de bescherming die daarbij hoort. Dat probleem moet serieus genomen worden. Maar ondertussen lijkt de discussie steeds breder te worden getrokken, waardoor ook zelfstandigen die bewust en vrijwillig ondernemen in een soort grijs gebied terechtkomen.

Daar zit volgens mij een belangrijk probleem. Ondernemerschap laat zich namelijk niet altijd netjes vangen in lijstjes, voorwaarden en vinkjes. Toch proberen we dat steeds meer te doen. Het aantal opdrachtgevers, de mate van zelfstandigheid, het uurtarief, de duur van een opdracht. Alles wordt juridisch relevant gemaakt. Alsof ondernemerschap een formule is die je kunt uitrekenen.
De praktijk is een stuk rommeliger. De ene zelfstandige werkt jarenlang voor dezelfde opdrachtgever en is overduidelijk ondernemer. De andere heeft vijf opdrachtgevers tegelijk en functioneert feitelijk als werknemer. De werkelijkheid is niet altijd zwart-wit. En juist daarom voelt het soms alsof de wetgeving steeds ingewikkelder wordt gemaakt in een poging om iedere situatie volledig dicht te regelen.

Ik merk ook dat veel ondernemers (en opdrachtgevers) daar moe van worden. Niet alleen van de regels zelf, maar van het voortdurende gevoel dat ze iets verkeerd kunnen doen, zonder precies te weten waar de grens ligt. Dat heeft invloed op keuzes. Mensen worden voorzichtiger, stellen investeringen uit, of durven bepaalde opdrachten niet meer aan te nemen. Niet omdat hun onderneming slecht draait, maar omdat de spelregels voortdurend lijken te verschuiven.
En ergens snap ik dat wel. Ondernemers houden best van risico, maar niet van onduidelijkheid.

De rol van de accountant

Ook accountants en adviseurs zitten ondertussen in een lastige positie. Zij moeten ondernemers uitleggen hoe de regels werken, terwijl die regels zelf nog volop in beweging zijn. Ondernemers verwachten duidelijkheid, maar soms bestaat die duidelijkheid simpelweg nog niet. Dat maakt het gesprek ingewikkeld. Want hoe geef je zekerheid over wetgeving waar politiek Den Haag zelf nog over discussieert?

Misschien is dat uiteindelijk wel het grootste probleem van het huidige zzp-dossier. Niet dat er regels komen, maar dat het speelveld voor veel ondernemers steeds minder helder voelt. Een arbeidsmarkt waarin zelfs Kamerleden moeite hebben om de regels uit te leggen, is waarschijnlijk te ingewikkeld geworden.

Misschien moeten we ons daarom eens afvragen wat we nu eigenlijk willen. Willen we zelfstandig ondernemerschap mogelijk maken? Of willen we het zo ingewikkeld reguleren, dat straks niemand meer precies weet wanneer hij ondernemer mag zijn?