Discussie Opinie Vandaag

Forensische accountancy verdient meer dan tuchtrechtelijke improvisatie

De forensische accountancy vraagt om heldere normen, een specifieke opleiding en erkenning van een bijzondere positie, ook binnen de beroepsorganisatie.

Peter Schimmel

Naar aanleiding van een vierde tuchtprocedure in dezelfde kwestie tegen een forensisch accountant van de FIOD vraagt Lex van Almelo zich af of de kwaliteit van de beroepsuitoefening hiermee werkelijk is gediend. Die vraag is terecht. Maar die vraag verdient een bredere beantwoording dan alleen vanuit de omvang, kosten of duur van één procedure.

Forensische accountants verrichten financieel-economisch feitenonderzoek ten behoeve van geschilbeslechting. Zij worden ingeschakeld door rechters, advocaten, ondernemingen en andere partijen in (potentiële) geschillen. Hun werk raakt vaak aan complexe belangen, hoge bedragen en beladen verhoudingen. Juist daarom is het van groot belang dat hun beroepsuitoefening helder wordt genormeerd, zorgvuldig wordt getoetst en maatschappelijk vertrouwen verdient.

Een klein vakgebied met grote tuchtrechtelijke blootstelling

Forensische accountancy is binnen de Nederlandse accountancy een zeer klein deelgebied. Van de ruim 22.000 ingeschreven accountants zijn vermoedelijk minder dan vijftig – mogelijk niet meer dan dertig – dagelijks actief in dit veld. Slechts enkelen zijn daarnaast ingeschreven bij het Nederlands Register Gerechtelijk Deskundigen.

Toch zijn juist deze accountants opvallend zichtbaar in de tuchtrechtspraak. Hun rapporten worden vrijwel altijd gebruikt in conflicten waarin één partij zich door de uitkomst benadeeld kan voelen. De stap van kritiek op het rapport naar een klacht tegen de onderzoeker is dan snel gezet. Steeds vaker lijkt de tuchtprocedure daardoor niet alleen normhandhaving, maar ook een strategisch middel in het geschil.

Die laagdrempeligheid verdient heroverweging. Voor ongeveer € 70 kan een tuchtklacht worden ingediend, terwijl de verweerder te maken krijgt met aanzienlijke tijdsbesteding, kosten, reputatierisico en professionele onzekerheid. Een procedure moet toegankelijk blijven voor serieuze klachten, maar mag niet zo goedkoop zijn dat zij als drukmiddel of processtrategie wordt gebruikt. Een mogelijke correctie is een forfaitaire vergoeding ten laste van de klager bij ongegronde klachten, bijvoorbeeld € 5.000 per klacht. Dat belemmert serieuze klachten niet, maar werpt wel een drempel op tegen willekeurige, lichtvaardige of strategische klachten.

Een normenkader dat onvoldoende is toegesneden op het vak

Het probleem is niet het tuchtrecht zelf, maar dat het bij forensische accountancy vaak moet terugvallen op algemene beginselen als professionaliteit, integriteit, objectiviteit, vakbekwaamheid, zorgvuldigheid en vertrouwelijkheid. Die beginselen zijn waardevol, maar onvoldoende toegesneden op feitenonderzoek in een juridisch conflict.

De NBA heeft wel handreikingen die in het forensische domein worden gebruikt, maar die zijn niet specifiek voor forensische accountants geschreven. Daardoor ontbreekt een normenkader voor terugkerende vragen over hoor en wederhoor, opdrachtbeperkingen, partij-informatie, mate van zekerheid en de positie van de deskundige tegenover rechter en partijen.

De beroepsorganisatie heeft een leemte laten ontstaan

De beroepsorganisatie heeft de afgelopen decennia onvoldoende richting gegeven aan de toepassing van fundamentele beginselen binnen geschilbeslechting. Daardoor is een leemte ontstaan die de tuchtrechter noodgedwongen zaak voor zaak invult. Jurisprudentie is daarvoor echter een smalle basis: zij ontstaat achteraf, in concrete conflicten en met feiten die zelden volledig vergelijkbaar zijn.

Daarbij kent de Accountantskamer wel accountants in haar samenstelling, maar zijn forensische accountants daarin niet zichtbaar vertegenwoordigd. Dat versterkt het beeld dat een gespecialiseerd vakgebied wordt beoordeeld met algemene normen, zonder voldoende institutionele verankering van de specifieke context.

De gevolgen voor kwaliteit en beschikbaarheid

Als normen vooral achteraf, casuïstisch en via klachtenprocedures ontstaan, leidt dat tot onzekerheid voor de aangeklaagde accountant én het vakgebied. Zeker bij goedkope klachten met grote gevolgen voor de verweerder kan een klimaat ontstaan waarin deskundigen terughoudender worden, opdrachten weigeren of zich laten uitschrijven. De behoefte aan financieel-economisch feitenonderzoek blijft dan bestaan, maar een deel van de gekwalificeerde beroepsgroep verdwijnt.

Dat is ongewenst. Geschilbeslechting vraagt om deskundigen die onafhankelijk werken, zorgvuldig formuleren en zich toetsbaar opstellen. Maar toetsbaarheid vraagt ook voorspelbaarheid. Zonder duidelijk normenkader wordt tuchtrecht geen kompas, maar een loterij.

Wat nu nodig is

De kwaliteit van de forensische accountancy is niet gebaat bij méér procedures alleen, maar bij heldere normen, specifieke opleiding, erkenning van de bijzondere positie van de forensisch accountant en een beroepsorganisatie die verantwoordelijkheid neemt. Dat vraagt om een professioneel kader dat past bij onderzoek in conflictsituaties.

De vraag is dus niet of tuchtrecht nodig is, maar of het gebrek aan vakontwikkeling daarmee mag worden gecompenseerd. Dat zou niet zo moeten zijn. Een volwassen vakgebied verdient eigen standaarden, scholing en een duidelijke plaats binnen de beroepsorganisatie. Pas dan kan tuchtrecht het vak bewaken op basis van gedeelde en kenbare normen.