Ronald Bruins

De bijeenkomst, georganiseerd met de NBA Young Profs, vond plaats in dezelfde statige zaal waar normaal gesproken 'echte' tuchtzaken worden behandeld. Compleet met een portret van Koning Willem-Alexander, de beklaagden in het bankje en de rechters daar tegenover. Accountantskamer-voorzitter Sandra Schreuder, secretaris Eveline van de Beld en accountantslid Ted Verkade RA namen de jonge accountants mee in een wereld van klachten, fundamentele beginselen, verschillende rollen en professionele oordeelsvorming.

Zwaard van Damocles

Schreuder zette de toon. "Het tuchtrecht hangt bij accountants als een zwaard van Damocles boven het hoofd. Wie een klacht krijgt, moet zich verantwoorden. En wie naar Zwolle moet komen, zit vaak met spanning in de zaal." Daarom was de bijeenkomst volgens haar waardevol. "We kunnen jullie vandaag mooi uitleggen hoe je vooral hier niet komt. En als je hier dan wel nog een keer komt, wat je wel en niet moet doen."

Het tuchtrecht is bedoeld om de kwaliteit van de beroepsuitoefening op niveau te houden en het vertrouwen van het publiek in het accountantsberoep te beschermen, bedrukte Schreuder. "Daarmee is het meer dan een sanctiemechanisme. Het is ook een spiegel voor de beroepsgroep."

Publiek belang, klantbelang en kantoorbelang

Accountants hebben voortdurend te maken met verschillende belangen. Er is het belang van de klant, die rekent op praktische hulp en deskundig advies. Dan is er het publieke belang omdat derden moeten kunnen bouwen en vertrouwen op het werk van de accountant. En er is, zeker in een tijd van schaalvergroting en private equity, ook het financiële belang van de eigen organisatie. "Je moet steeds die balans tussen al die belangen proberen te vinden", aldus Verkade. "Dat maakt ons beroep best wel lastig."

'De VGBA bevat open normen, die vragen om professionele oordeelsvorming.'

Daarom moeten volgens hem de fundamentele beginselen uit de Verordening gedrags- en beroepsregels accountants (VGBA) "dagelijks gereedschap" zijn: integriteit, objectiviteit, vakbekwaamheid en zorgvuldigheid, vertrouwelijkheid en professionaliteit. "De VGBA bevat open normen, die vragen om professionele oordeelsvorming", stelde Schreuder. "Een accountant moet niet alleen achteraf kunnen zeggen dat hij naar eer en geweten heeft gehandeld, maar ook kunnen uitleggen hoe hij risico's, bedreigingen en alternatieven heeft gewogen."

Oudere accountants beroepen zich er volgens haar nog wel eens op dat de VGBA er nog niet was toen zij in het beroep aantraden. "Dat is old skool. De VGBA bestaat al sinds 1 januari 2014. Dat is al zo lang dat je van een accountant kunt en mag verwachten dat hij of zij deze kent. Kortom: een slechte smoes."

Accountant is geen advocaat

Belangrijke lessen van de middag bij de tuchtrechter: de accountant is geen advocaat. En hij of zij moet zich zeker niet voor diens karretje of dat van een ondernemer laten spannen. Dat klinkt logisch, maar de praktijk is weerbarstig. Verkade: "Zeker in het mkb, waar de accountant dicht op de ondernemer zit en vaak jarenlang met dezelfde klant optrekt. Een paar voorbeelden: Een advocaat die vraagt of de accountant iets op papier kan zetten voor een procedure. Of een ondernemer vraagt om een rapport dat 'helpt' bij een conflict. Dan is de verleiding groot om behulpzaam te zijn."

De accountant moet objectief blijven en ook het publiek belang behartigen.

De advocaat is partijdig en behartigt het belang van de cliënt. De accountant moet objectief blijven en ook het publiek belang behartigen. Hij mag een klant ondersteunen, maar niet het klantbelang laten overheersen. "Dat is eigenlijk wel les één voor de aanwezigen hier", zei Schreuder. "Als je die vraag krijgt 'stel even een rapportje of een verklaring op', bedenk je dan meerdere keren. Wat is dit voor opdracht? Hoe liggen de belangen? Zijn hier specifieke regels voor?"

Reikwijdte van het tuchtrecht

Tijdens de bijeenkomst kwam ook de reikwijdte van het tuchtrecht aan bod. Die is breder dan sommige accountants denken. Het maakt niet altijd uit of werk betaald of onbetaald is. Wie zijn vakbekwaamheid als accountant inzet, verricht een professionele dienst.

Verkade gebruikte het voorbeeld van de accountant die penningmeester is van een tennisvereniging. "Wie als gewoon lid hoort dat een tennistrainer zwart wordt betaald, bevindt zich in een andere positie dan diegene die als accountant-penningmeester verantwoordelijk is voor de financiën van dezelfde vereniging. Als je penningmeester bent, is dat een professionele dienst. En word je dus ook geacht te handelen op de situatie van zwartbetaling."

Zitting

Na de pauze volgde een nagebootste zitting van de Accountantskamer. Young profs namen plaats op de stoelen van rechters en accountantsleden en kropen in de rol van advocaat van de klager of beklaagde accountant. De casus was fictief en niet herleidbaar, maar de lessen bleven hangen. De deelnemers kregen een casus waarin een accountant, na een overlijden bij een langdurige klantrelatie, betrokken raakte bij een waarderings- en verdelingsvraagstuk. De partijen hadden overduidelijk uiteenlopende belangen.

De accountant wilde naar eigen zeggen objectief blijven en een praktische oplossing voor beide partijen bieden. Maar gaandeweg ontstond discussie over zijn rol, zijn communicatie, de facturatie en het moment waarop hij de opdracht beëindigde.

Bedreigingen van de objectiviteit

In de casus draaide het, vanuit de VGBA bezien, uiteindelijk vooral om bedreigingen van de objectiviteit. Niet pas wanneer partijen openlijk ruzie krijgen, kan sprake zijn van een bedreiging. Ook wanneer belangen nog vriendelijk verpakt zijn, kunnen ze al tegengesteld zijn. Als de ene partij belang heeft bij een hoge waardering in een VOF en de andere bij een lage, moet de accountant zich afvragen wat dat betekent voor zijn rol. Kan hij nog voor beide partijen optreden? Moet hij zijn rol expliciet afbakenen? Moeten de beide partijen ieder een eigen adviseur inschakelen? Moet een collega meekijken? En vooral: legt hij zijn afwegingen vast?

Verkade vatte die les samen tijdens de nabespreking. "Wat we vaak zien, is dat een accountant denkt: zolang er nog geen ruzie is, is er nog geen bedreiging van de objectiviteit. Maar dat kan al veel eerder zijn, als er gewoon een tegengesteld belang is. Dan al moet de accountant nadenken over maatregelen. Niet alleen in zijn hoofd, maar ook zichtbaar en toetsbaar in het dossier."

Communicatie aan de voorkant

Klachten ontstaan niet zelden uit onduidelijkheid over verwachtingen, kosten, opdrachtgrenzen of rollen.

Daarmee kwam een tweede les naar voren: communicatie aan de voorkant voorkomt veel ellende aan de achterkant. Klachten ontstaan niet zelden uit onduidelijkheid over verwachtingen, kosten, opdrachtgrenzen of rollen. Wat doet de accountant wel? Wat doet hij niet? Wie is zijn opdrachtgever? Welke werkzaamheden vallen onder de bestaande opdracht en welke niet? Welke kosten brengt hij in rekening? En hoe wordt omgegaan met signalen dat het vertrouwen begint te schuiven?

Schreuder benadrukte dat de Accountantskamer geregeld zaken ziet, waarin een goed gesprek veel had kunnen voorkomen. "Blijf in gesprek met die klant. We zien toch wel heel vaak dat er onvrede is. Soms gaat het puur om de factuur. Dat er aan de voorkant eigenlijk niet goed gecommuniceerd is over wat het ongeveer gaat kosten." Een klant die zich niet gehoord voelt, een factuur die niet wordt begrepen, een opdracht die anders is geïnterpreteerd; ook dat soort zaken kunnen uitgroeien tot tuchtklachten.

Voorkeur voor tweede variant

Ook reflectie bleek een thema. In de oefenzitting voerde de beklaagde accountant twee varianten van een laatste woord. In de eerste verdedigde hij vooral zijn eigen gelijk. In de tweede erkende hij dat hij bedreigingen voor de objectiviteit onvoldoende had gezien. Hij legde uit wat hij daarvan had geleerd en bood excuses aan, aan de klager. De young profs in de zaal hadden een duidelijke voorkeur voor de tweede variant. Niet omdat een accountant zichzelf onnodig moet beschuldigen, maar omdat toetsbaarheid, lerend vermogen en professionele reflectie ertoe doen.

Na afloop van de oefenzitting memoreerde Schreuder dat het aantal zaken bij de Accountantskamer in 2025 is gestegen. In het jaarverslag 2025 van de Accountantskamer staat dat er 177 nieuwe tuchtklachten zijn ingediend, tegenover 105 in 2024. Ze kon het waarom niet verklaren, maar wel aangeven dat de trend zich doorzet in 2026. Alhoewel dat volgens Schreuder nog een naderde analyse vergt. Ook valt op dat AA's in 2025 nadrukkelijker vertegenwoordigd waren dan voorheen. Ook daar is nog geen verklaring voor.

Ruimere mogelijkheden

De Accountantskamer-voorzitter sprak daarnaast over de Wijzigingswet accountancysector, die naar verwachting per 1 januari 2027 in werking treedt. Zij juicht toe dat de Accountantskamer ruimere mogelijkheden krijgt voor maatregelen die niet alleen als straf voelen, maar gericht zijn op gedragsverbetering en het voorkomen van herhaling. Nu bestaat het instrumentarium onder meer uit waarschuwing, berisping, tijdelijke doorhaling, doorhaling en geldboete. Straks kunnen gedragsgerichte maatregelen helpen om het tuchtrecht "sterker te verbinden met leren en verbeteren".

'We zorgen ervoor dat de rotte appels of degenen die het beroep echt in diskrediet brengen, uit het vak gaan.'

Schreuder benadrukte tot slot tegen de young profs: "We zijn er ook voor jullie. We zorgen ervoor dat de rotte appels of degenen die het beroep echt in diskrediet brengen, uit het vak gaan. Waardoor de samenleving weet: de accountant die zijn werk doet, houdt zich aan de fundamentele beginselen." De accountant hoeft volgens haar niet perfect te zijn. "Maar hij moet wel professioneel kunnen uitleggen wat hij doet, waarom hij dat doet en welke bedreigingen hij heeft onderkend. Leren van tuchtrecht betekent niet wachten tot je in Zwolle tegenover de kamer zit, maar eerder stilstaan bij je rol, je opdracht, je belangenafweging en je verantwoordelijkheid tegenover het maatschappelijk verkeer."