Nart Wielaard

U leest de analyses in de media vast ook: AI gaat het werk van accountants veel efficiënter maken en dus zal er onvermijdelijk prijsdruk volgen. De casus rond KPMG, dat dit voorjaar precies om die reden een korting vroeg van zijn accountant Grant Thornton UK, was een mooi voorbeeld. En verschillende onderzoeken, zoals deze, wijzen erop dat AI inderdaad zorgt voor prijsdruk.

Het klinkt logisch. Maar klopt het? Ook in dit bericht over een rapport van ING viel te lezen dat het verdienmodel van accountants onder druk staat. Maar in datzelfde bericht is ook te lezen dat de tarieven toch weer met 4,8 (2025) en 4 procent (2026) omhoog gaan.

Een duik in de cijfers van het CBS kan voor dit soort vraagstukken erg leerzaam zijn. In dit geval de dienstenprijsindex van het CBS. Als we het basisjaar op 2021 zetten (het jaar voordat de LLM's opeens massaal aandacht kregen), dan kunnen we voor verschillende sectoren zien hoe de prijsontwikkeling naar het eerste kwartaal 2026 was. Notariële diensten 131,8. Boekhoudkundige diensten 129,9. Rechtskundige diensten 127,0. Accountants 126,5. Andere categorieën scoren een stuk lager: architecten 116,5, IT-dienstverlening 115,6, reclame 112,1, organisatieadvies 109,9, vertalers en tolken 107,1.

De inflatie kwam over diezelfde vijf jaar uit op ongeveer 24 procent. Dat betekent dat de notaris er in echte koopkracht een paar procent bij deed in die periode en dat de organisatieadviseur en de vertaler er tien tot vijftien procent bij inschoten.

Vertrouwensgoederen

Wat opvalt: bovenaan in dit rijtje staan de beroepen waar de wet voorschrijft dat er moet worden getekend. Onderaan staan de beroepen die iets leveren wat je als klant zelf kan beoordelen: een vertaling lees je na, een reclamecampagne vind je als klant mooi of niet en een ondermaats adviesrapport herken je ook als leek nog vrij snel.

'Bovenaan in dit rijtje staan de beroepen waar de wet voorschrijft dat er moet worden getekend.'

Economen hebben een naam voor de bovenkant van dat lijstje: credence goods, vertrouwensgoederen. Dat zijn diensten waarvan je de kwaliteit zelfs achteráf niet kunt vaststellen. Je weet niet of je fiscale structuur deugt, tot de Belastingdienst er problemen over maakt. En je weet op basis van een accountantsverklaring ook niet wat een accountant daadwerkelijk aan werk heeft gedaan om tot die verklaring te komen. In zulke markten wordt de prijs volgens economen dan ook niet bepaald door de kostprijs, maar door vertrouwen en risico. En dat zou ook best eens een dominante rol kunnen spelen in een tijd waarin AI de werkwijze op zijn kop zet. AI verlaagt de kostprijs - al moet dat voor een groot deel nog worden bewezen, zie voorgaande bijdragen in deze rubriek - maar er verandert helemaal niets aan de verifieerbaarheid van een verklaring.

Zekerheid

In de accountancyliteratuur is dat al bekend. Men spreekt in dit verband over de insurance hypothesis: beleggers betalen de accountant niet voor het controlewerk, maar voor de aanwezigheid van een partij met diepe zakken die je kunt aanspreken als het fout gaat.

'AI verlaagt de kostprijs maar er verandert helemaal niets aan de verifieerbaarheid van een verklaring.'

Accountantskantoren hebben daarvoor natuurlijk vaak een beroepsaansprakelijkheidsverzekering en/of aanzienlijke reserves. Dit biedt externe gebruikers de zekerheid dat er verhaal mogelijk is bij een mislukte investering door waninformatie. Kortom: de marktwaarde van de accountantscontrole zit dan niet in de (al dan niet efficiënt met AI uitgevoerde) controle, maar in de reputatie en financiële slagkracht van de partij die de handtekening zet.

Dat is nogal een verschil met diensten die nadrukkelijk geen credence goods zijn. Als anekdotisch bewijs de vertalers. De NOS tekende in 2024 op hoe woordtarieven van vertalers zakten van twaalf naar tien naar acht cent en hoe het nakijken van machinevertalingen wordt afgerekend tegen twee tot vijf cent. Eén vertaler zag haar echte vertaalwerk teruglopen van zeventig naar achttien procent van haar opdrachten.

Paradox

'In het geval van accountants wordt een volledige controle van een populatie met AI opeens economisch haalbaar.'

Terug naar de accountants. Daar speelt mogelijk namelijk ook nog een ander effect, dat contrair is aan de populaire mening dat het verdienmodel onder druk komt: de Jevons paradox. William Stanley Jevons zag in 1865 dat de stoommachine zuiniger werd, maar dat Engeland niet minder maar juist meer kolen ging verbruiken. Deze paradox is volgens experts, zoals econoom Torsten Slok, ook van toepassing voor AI in (delen van) de zakelijke dienstverlening.

In het geval van accountants wordt een volledige controle van een populatie met AI opeens economisch haalbaar, waar vroeger met mensen moest worden volstaan met een steekproef. Idem voor de diepgang van een due diligence onderzoek. Als die paradox hier van toepassing zou zijn, zorgt de nieuwe techniek (AI) niet voor een kostenverlaging, maar voor een verhoging van de norm. De kernvraag, volgens Torsten Slok: "(…) whether cheaper legal memos, financial models, and consulting decks will similarly unlock dormant, unmet demand at scale - or whether most of that demand was already being served, and AI is simply doing the same work with fewer people."  We leven in een interessante tijd.