Arnout van Kempen

Bint. Roman van een zender is een korte roman van Ferdinand Bordewijk uit 1934. Het verhaal begint wanneer de jonge leraar De Bree een tijdelijke betrekking aanneemt op de school van directeur Bint. Hij vervangt een collega die door klas 4D is weggepest. 4D is Bints eigen klas. De Bree noemt hem de Hel.

De school van Bint is geen prettige school. Dat is ook niet de bedoeling. Bint heeft er een systeem van tucht opgebouwd waarin discipline, gehoorzaamheid en hardheid centraal staan. Van pedagogische zachtheid moet hij weinig hebben. Hij wil kinderen niet beschermen tegen de wereld. Hij wil mensen afleveren die tegen die wereld bestand zijn.

Ook De Bree voelt zich tot die gedachte aangetrokken. Hij probeert niet de vriend van de Hel te worden. Hij verklaart de klas op de eerste dag de oorlog: "Jullie wilt oorlog. Het zal oorlog tussen ons zijn, zonder ophouden, het hele schooljaar door."

Tot zijn eigen verbazing werkt het. De leerlingen accepteren hem juist omdat hij de confrontatie met hen aangaat. Maar de tucht van Bint heeft een prijs. Een leerling, Van Beek, dreigt zelfmoord te plegen als hij een onvoldoende krijgt op zijn kerstrapport. Tijdens de rapportvergadering weigert Bint zich door dat dreigement onder druk te laten zetten. Van Beek krijgt zijn onvoldoende en maakt zijn dreigement waar.

Daarop komen leerlingen in opstand tegen het systeem van Bint. Bint zet uitgerekend de Hel in om die opstand neer te slaan. De klas is inmiddels het product én het handhavingsapparaat van zijn systeem geworden. Bint noemt wat er gebeurt een zuivering van de school.

Na de zomer is Bint verdwenen. De Bree blijft.

En dat is relevant, omdat…

Het eenvoudige oordeel over Bint ligt nogal voor de hand. Zijn systeem is hard, autoritair en uiteindelijk zelfs dodelijk. Daarmee zouden we klaar kunnen zijn. Maar dan missen we volgens mij wat Bordewijk interessant maakt.

Het systeem van Bint werkt. De school kent orde. De Hel wordt beheersbaar. De leerlingen worden gedisciplineerd. Een opstand wordt bedwongen. De Bree, die als buitenstaander binnenkomt, raakt zelfs overtuigd van de methode. Beoordeeld naar de maatstaven die het systeem zelf hanteert, levert het resultaten. En precies daar zit een gevaar dat veel groter is dan een systeem dat zichtbaar niet functioneert.

Organisaties bouwen systemen om een doel te bereiken. We maken procedures, kwaliteitsstelsels, controls, KPI's, protocollen en beoordelingssystemen, omdat we bepaald gedrag willen bevorderen en andere uitkomsten willen voorkomen. Vervolgens gaan we meten of het systeem doet wat we hebben ontworpen.

En voor je het weet, is dat de vraag geworden. Niet meer: bereiken we het goede? Maar: werkt het systeem? Die twee vragen zijn niet hetzelfde. Een control kan aantoonbaar effectief zijn en toch gedrag veroorzaken dat we helemaal niet wilden. Een KPI kan uitstekend worden beheerst, terwijl de werkelijkheid die hij moest vertegenwoordigen uit beeld verdwijnt. Een kwaliteitsstelsel kan volledig functioneren volgens ontwerp, terwijl mensen inmiddels vooral hebben geleerd hoe zij binnen dat stelsel moeten functioneren.

Dat laatste maakt Bint misschien nog het meest ongemakkelijk. Het grootste risico is uiteindelijk niet Bint. Bint vertrekt. Het grootste risico is De Bree. Hij kwam van buiten. Hij had het systeem niet ontworpen. Hij hoefde het niet te verdedigen omdat het van hem was. Maar hij zag dat het werkte, leerde de logica ervan begrijpen en nam die uiteindelijk over.

Wie een systeem lang genoeg beoordeelt op de vraag of het goed functioneert, loopt het risico te vergeten nog te vragen waarvoor het eigenlijk functioneert.