Arnout van Kempen

Nader tot U is een boek van Gerard Reve uit 1966. Het bestaat uit brieven en gedichten en vormt samen met Op weg naar het einde een belangrijk deel van het werk waarin Reve steeds nadrukkelijker over God, liefde, dood en religie begon te schrijven. Dat deed hij op een manier die niet iedereen onmiddellijk als religieus herkende.

In een passage beschrijft Reve hoe God hem bezoekt in de gedaante van een jonge, muisgrijze ezel. Reve neemt de ezel mee naar bed en bedrijft de liefde met hem. Het leverde hem een strafvervolging wegens godslastering op en leidde tot het beroemde Ezelproces.

Reve verdedigde zichzelf. Zijn verdediging werd later gedeeltelijk opgenomen in Vier Pleidooien. Hij ontkende niet wat hij had geschreven. Zijn verweer was veel fundamenteler: de aanklager begreep niet wat hij had geschreven.

Voor Reve was de ezel geen middel om God belachelijk te maken. Hij beschouwde de passage als een religieuze voorstelling waarin verschillende ideeën samenkwamen: God die zich incarneert in de schepping, de liefde tussen God en mens en uiteindelijk de verlossing van de gehele schepping. De seksuele vereniging met de ezel was binnen die voorstelling geen bespotting van God, maar juist een uiterst lichamelijke verbeelding van de vereniging tussen God en mens.

Ook het homoseksuele karakter van die vereniging kwam tijdens de strafzaak ter sprake. Reve vond dat weinig relevant. Hij merkte daarover droogjes op: "Aangezien wij toch kunnen aannemen dat God, evenals ik, meerderjarig is."

De grap is typisch Reve, maar zijn argument erachter is serieus. De aanklager zag een schrijver die God in een seksuele en daarmee kennelijk vernederende situatie had geplaatst. Reve zag juist een God die werkelijk overal en in iedere gedaante aanwezig kon zijn en voor wie het lichamelijke geen vernedering vormde.

De juridische vraag was of Reve zich smalend over God had uitgelaten. Om die vraag te beantwoorden moest de rechter daarom iets merkwaardigs doen. Hij moest niet alleen vaststellen wat Reve had geschreven, maar ook wat die tekst betekende.

Reve werd uiteindelijk vrijgesproken en het artikel over Godslastering verdween uit het Nederlands strafrecht.

En dat is relevant, omdat...

Bevoegdheid en begrip zijn twee verschillende dingen. Een rechter kan bevoegd zijn te bepalen of een tekst in strijd is met de wet. Een toezichthouder kan bevoegd zijn een organisatie te beoordelen. Een accountant kan bevoegd zijn een oordeel af te geven. Een compliance officer kan bevoegd zijn vast te stellen of gedrag binnen een normenkader past. Maar geen van die bevoegdheden garandeert dat degene die oordeelt ook begrijpt waarnaar hij kijkt.

Dat probleem wordt groter naarmate de werkelijkheid die we beoordelen minder technisch en meer menselijk wordt. Een bedrag kunnen we narekenen. Een datum kunnen we controleren. Maar begrippen als integriteit, cultuur, intentie, kwaliteit, zorgvuldigheid en professioneel gedrag bestaan niet los van betekenis. Wie daarover wil oordelen, moet interpreteren.

En interpretatie brengt een ongemakkelijk risico met zich mee. We kunnen iets dat we niet begrijpen namelijk heel goed classificeren. We kunnen er een norm naast leggen, een bevinding formuleren, een kleur aan geven en het opnemen in een rapport. Het dossier kan vervolgens uitstekend onderbouwen hoe wij tot ons oordeel zijn gekomen. Alleen zegt dat nog niet dat we begrepen hebben waarover we een oordeel hebben gegeven.

Het Ezelproces is daarom niet alleen interessant omdat een schrijver wegens godslastering voor de rechter stond. Het is interessant omdat een institutie gedwongen werd te erkennen dat de betekenis van een tekst niet noodzakelijk samenvalt met de betekenis die de beoordelaar er bij eerste lezing aan geeft. Dat is voor iedere professional die beroepshalve over anderen oordeelt een nogal vervelende gedachte.

Je kunt volledig bevoegd zijn. Je kunt de juiste procedure volgen. Je kunt alle relevante feiten hebben vastgesteld. En je kunt het toch niet begrepen hebben.