Arnout van Kempen

Trigië, oorspronkelijk The Rise and Fall of the Trigan Empire, is een Britse stripreeks die vanaf 1965 verscheen. De verhalen werden geschreven door Mike Butterworth en vooral beroemd door de schilderingen van Don Lawrence.

Het uitgangspunt is eenvoudig. Op aarde wordt een ruimteschip gevonden met daarin documenten over een beschaving op de verre planeet Elekton. Wetenschappers weten de taal te ontcijferen en reconstrueren daaruit de geschiedenis van het Trigische rijk.

Die geschiedenis begint bij Trigo, de leider van een nomadenstam. Waar zijn broer Brag liever nomade blijft, ziet Trigo dat de wereld verandert. Hij sticht een stad en wordt uiteindelijk keizer van een rijk dat in betrekkelijk korte tijd uitgroeit tot een hoogontwikkelde beschaving.

Trigië is daarbij een merkwaardige mengeling van het Romeinse Rijk en sciencefiction. De Triganen dragen helmen, mantels en korte rokken, wonen tussen zuilen en paleizen en worden geregeerd door een keizer. Tegelijkertijd beschikken ze over vliegtuigen, ruimteschepen en andere geavanceerde technologie.

En het rijk wordt voortdurend bedreigd. Soms door vijandelijke staten, soms door natuurgeweld of buitenaardse gevaren, maar opvallend vaak door verraad, machtsstrijd en ambitie binnen het rijk zelf. Trigië kan technologisch verbluffend geavanceerd zijn en tegelijk afhankelijk blijven van de vraag of een generaal loyaal is, een bestuurder verstandig handelt, of iemand op het juiste moment de juiste beslissing neemt.

Het rijk beschikt over instituties, wetenschap, legers en technologie. En toch kan het iedere paar albums weer bijna ten onder gaan.

En dat is relevant, omdat…

We verwarren volwassen organisaties gemakkelijk met robuuste organisaties. Naarmate een organisatie groter wordt, ontstaan structuren. Er komen functies, bevoegdheden, procedures, systemen, commissies, rapportages en controles. Mensen worden vervangbaar gemaakt door rollen. Besluiten worden niet langer afhankelijk geacht van één persoon, maar van een proces. Dat is voor een belangrijk deel het hele idee van een organisatie.

Trigië laat alleen voortdurend zien hoe betrekkelijk dat idee is. Het rijk kan beschikken over indrukwekkende instituties en toch afhankelijk zijn van de loyaliteit van één generaal. Het kan technologisch superieur zijn en toch bijna verdwijnen door één verkeerde beslissing. Het kan eeuwen beschaving vertegenwoordigen en desondanks kwetsbaar blijven voor jaloezie, ambitie, angst en verraad.

Dat klinkt misschien als een tekortkoming van Trigië. Maar iedere organisatie heeft uiteindelijk hetzelfde probleem. Een procedure neemt geen besluit. Een control grijpt niet in. Een gedragscode gedraagt zich niet. Een governancemodel neemt geen verantwoordelijkheid. Mensen doen dat.

We bouwen systemen, omdat we organisaties minder afhankelijk willen maken van individuele mensen. Dat is verstandig. Maar vervolgens ontstaat gemakkelijk de illusie dat het systeem de mens daadwerkelijk heeft vervangen. Dat heeft het niet. Het heeft menselijk handelen geordend.

Daarom zegt de aanwezigheid van een volwassen governancestructuur op zichzelf nog weinig over de robuustheid van een organisatie. Uiteindelijk moet iemand informatie herkennen als belangrijk. Iemand moet een probleem durven melden. Iemand moet een regel toepassen wanneer dat ongemakkelijk is. Iemand moet een besluit nemen waarvan de gevolgen onzeker zijn. En soms moet iemand gewoon loyaal blijken wanneer verraad aantrekkelijker is.

We proberen organisaties zo te ontwerpen dat zij niet afhankelijk zijn van helden. Dat is verstandig. Maar het betekent niet dat we ze zo kunnen ontwerpen dat ze niet afhankelijk zijn van mensen.