Arnout van Kempen

In deze nieuwe rubriek RAL, of Relevante Accountants Literatuur, zal ik literatuur bespreken die relevant is voor accountants. En alle drie die woorden mag je behoorlijk ruim zien.

We beginnen meteen met vrij zware kost: een toneelstuk, een tragedie, Οἰδίπους Τύραννος of Oedipus Rex, van de Griekse tragediedichter Sophocles. Het stuk werd rond 430 BC voor het eerst opgevoerd in Athene en in 1660 door Vondel vertaald naar het Nederlands.

Het verhaal wordt met prachtige spanning verteld, maar als je het plat slaat gebeurt er dit: een profetie vertelt dat de zoon van koning Laius zijn vader, koning Laius dus, zal vermoorden en kinderen zal verwekken bij zijn eigen moeder. Om dat te voorkomen moet het kind ter dood worden gebracht. Alleen, dat gebeurt niet. Het kind groeit op, zonder te weten wie hij is en zonder dat iemand weet dat hij nog leeft.

Na allerlei omzwervingen slaat het inmiddels volwassen kind in een stukje miscommunicatie een oude man dood. Dat is koning Laius, maar dat weet de jongeman, Oedipus, dan weer niet. En om de zaak compleet te maken mag Oedipus, door weer ander gedoe, trouwen met de weduwe van koning Laius. Nu is Oedipus koning van Thebe, heeft zonder het te weten zijn vader gedood en zijn moeder tot vrouw genomen. Dat loopt niet best af.

Waarom is dit zo interessant als verhaal? Typisch geval van Griekse tragedie. Mensen vrezen het lot, doen er alles aan het lot te voorkomen en bewerkstelligen daardoor dat het lot daadwerkelijk zich effectueert.

Dit gaat dus iets verder nog dan De tuinman en de dood, een gedicht van Pieter Nicolaas van Eyck:

Een Perzisch Edelman

Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
Mijn woning in: 'Heer, Heer, één ogenblik!

Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.

Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.

Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!' -

Van middag - lang reeds was hij heengespoed -
Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.

'Waarom,' zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
'Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?'

Glimlachend antwoordt hij: 'Geen dreiging was 't,
Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,

Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,
Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan.’

In dit gedicht probeert de tuinman zijn noodlot te ontlopen en dat lukt niet. Maar bij Sophocles gaat het verder. Immers, als Oedipus gewoon was opgevoed door pa en ma, was er van al dat doodslaan en met moeder trouwen, natuurlijk niets gebeurd. Nee, juist doordat koning Laius zijn zoon Oedipus wil laten doden, wordt een keten van gebeurtenissen in werking gezet die uitmondt in het voorspelde en bestreden noodlot.

En dat is relevant, omdat…

Dit verschijnsel zien we in organisaties aan de lopende band. Neem de manager die zich zorgen maakt over zijn of haar positie. Het dreigende lot, verlies van positie, van bonus of van baan, wordt bestreden door extra druk te leggen op de assistenten. Die assistenten gaan daardoor slechter werk leveren, vertrekken naar de concurrent, ontwikkelen zich slechter. Dat valt op en de manager in kwestie wordt hierop afgerekend. En jawel: het gevreesde lot wordt uitgelokt door de pogingen het lot af te wenden.

Organisaties creëren voortdurend hun eigen Oedipus-verhalen. Een compliance officer voert een controle in omdat hij bang is voor fouten, waarna medewerkers niets meer durven te melden. Een bestuurder schermt informatie af om reputatieschade te voorkomen, waarna juist het gebrek aan transparantie tot reputatieschade leidt. Een accountant vertrouwt een cliënt zo weinig dat de relatie uitsluitend nog uit wantrouwen bestaat, met precies de gedragingen die hij vreesde als gevolg.