Arnout van Kempen

'Kippetje Tok' is een verhaaltje voor kleine kinderen uit de Gouden Boekjes-reeks, met een enorme moralistische lading. De bedenker is onbekend; het verhaal lijkt van Russische oorsprong maar het is vooral in de VS populair, omdat het ook zo prachtig past bij de Amerikaanse gedachte dat werken wordt beloond en dat wie niet werkt ook niet zal eten.

Het verhaal is opgebouwd uit een hele serie van kleine handelingen. Kippetje Tok vindt een tarwekorrel en vraagt wie wil helpen die te zaaien, te oogsten, te malen, er deeg van te maken, er brood van te bakken. En iedere keer zeggen de andere dieren: "Niet ik!" En Kippetje Tok antwoordt iedere keer hetzelfde: "Dan doe ik het zelf." En ze deed het ook.

Staat het brood eenmaal te geuren, dan vraagt Kippetje Tok wie wil helpen om het brood op te eten. Nu komen alle dieren aanrennen, maar nu zegt Kippetje Tok: "Niks daarvan, nu eet ik het ook alleen op."

En dat is relevant, omdat...

Je kunt uit dit verhaal zoveel meer lessen halen dan de voor de hand liggende dikke laag moralisme van hard werken voor de kost.

De eerste: in een echte organisatie wint Kippetje Tok niet. Daar haalt degene die het brood ruikt de credits binnen, de rainmaker die komt opdraven als de deal rond is, de manager die zijn naam onder andermans werk zet. Het kinderboek is een wensvervulling: het belóóft dat de waarde toevalt aan wie het werk deed. Iedereen die ooit in een bedrijf heeft gewerkt, weet dat dat precies de uitzondering is, niet de regel. Dat contrast, de fabel als troostende leugen over hoe verdienste werkt, is veel ongemakkelijker dan "werk hard", maar daarmee niet minder waar.

De tweede: Kippetje Tok is een ramp als collega. Ze vraagt één keer, krijgt nee, en doet het dan demonstratief alleen en geniet zichtbaar van haar gelijk aan het eind. Dat is geen samenwerking, dat is een control freak die bewijs verzamelt tegen de rest. In een vak dat draait om reviews, vier-ogenprincipe en gedeelde verantwoordelijkheid is "ik doe het dan zelf wel" niet de moraal, maar de waarschuwing. De accountant die niemand meer iets durft te vragen, die alles naar zich toe trekt omdat de anderen "toch niet helpen", bouwt precies de single point of failure waar het beroep terecht zo bang voor is.

En de derde: het brood. Kippetje Tok maakt iets waar anderen pas waarde in zien als het af is en geurt. Dat is de accountant z'n hele bestaan, maar dan met een wat minder lekker brood op het eind. Het werk dat onzichtbaar en ondergewaardeerd is, tot het moment dat het ontbreekt of misgaat en dan staat ineens iedereen vooraan. De jaarrekening die niemand wil betalen tot er een claim ligt. Controle als iets waarvan de waarde pas zichtbaar wordt op het verkeerde moment.

Tenslotte nog een vierde: Kippetje Tok vraagt steeds: Wie helpt? Maar nooit: Waarom zou iemand helpen? Ze gaat uit van een morele plicht. Niet van een gezamenlijk belang. Dat is precies de fout die veel professionals maken. Ze denken: "Maar dit is toch belangrijk?" Ja. Maar belangrijk voor wie? Mensen werken niet mee omdat iets objectief belangrijk is. Ze werken mee omdat ze er zelf belang in zien.