Arnout van Kempen

Is een computerspel ook literatuur? Ik vind van wel: interactieve literatuur. U mag daar anders over denken, maar het is mijn rubriek, dus tja.
Knights of the Old Republic betreft een tweetal game titels uit het Star Wars-narratieve universum, met films, series, boeken, strips en dus spellen. Het verhaal speelt in een tijd eeuwen voor de bekende films van George Lucas. Onder de fans is het spel bekend met de afkorting KOTOR. Kenmerkend aan de beide KOTOR-spellen is dat je als speler kiest of je light side of dark side wil spelen.

In KOTOR I draait het verhaal om het zoeken naar een geheim wapen dat werd gevonden door ene Revan, een slechterik. Ergens halverwege het spel ontdek je dat jij als speler zelf Revan bent. Vanaf dat moment wordt de keuze voor light of dark essentieel; de verhaallijn verandert volledig als je kiest de republiek te verdedigen of juist aan te vallen. Een geweldige plotwending, maar het spel blijft uiteindelijk een klassiek gevecht tussen goed en kwaad.

KOTOR II begint waar het eerste spel ophoudt. Het tweede deel is veel interessanter. Niet vanwege de gevechten of de ruimteopera, maar vanwege één personage: Kreia. Zij is geen held en geen schurk. Zij is een filosoof. Tijdens het spel geeft zij de speler een muntstuk om aan een bedelaar te geven. De bedelaar is blij. De speler voelt zich goed. Kreia reageert vernietigend. Misschien heb je hem juist afhankelijk gemaakt. Misschien heeft iemand gezien dat hij geld kreeg en wordt hij straks beroofd. Misschien inspireert jouw daad juist weer een ander tot vriendelijkheid. Je weet het niet.

Daarna zegt zij: "Be careful of charity and kindness, lest you do more harm with open hands than with a clenched fist."
Dat klinkt bijna kwaadaardig. Maar dat is niet haar punt. Kreia verzet zich niet tegen vriendelijkheid. Zij verzet zich tegen de gedachte dat wij de gevolgen van onze goede bedoelingen kunnen overzien. Iedere beslissing veroorzaakt rimpelingen, alsof een steen in een stille vijver wordt gegooid. Wij zien de eerste golf. De volgende verdwijnen uit het zicht, maar ze zijn er niet minder om.

En dat is relevant, omdat…

Compliance officers, accountants en bestuurders leven van causaliteit. Het hele vak rust op één aanname: dat maatregel X effect Y heeft. Zonder die aanname zou er niets te besturen zijn.

En precies die aanname haalt Kreia onderuit. Want haar muntstuk is geen verhaaltje over een bedelaar. Het is elke interventie die wij plegen. Wij leggen een control op met de beste bedoelingen, wij zien de eerste golf, het risico gemitigeerd, het vinkje gezet, de toezichthouder gerustgesteld en wij voelen ons goed. De tweede golf zien wij niet. Het gedrag dat de maatregel losmaakt, de schijnzekerheid die zij creëert, de creativiteit waarmee mensen haar omzeilen, het afvinkgedrag dat in de plaats komt van echt nadenken. Iedere beheersmaatregel is een muntstuk in de hand van de bedelaar. Je weet niet of je hem hebt geholpen of tot doelwit hebt gemaakt.

Dit is geen pleidooi om dan maar niets te doen. Niets doen is ook een steen in de vijver, met rimpelingen die je net zomin overziet. Het is een pleidooi voor wat ik professionele twijfel zou willen noemen; niet als gebrek aan overtuiging, maar als de enige eerlijke houding tegenover een werkelijkheid die altijd ingewikkelder is dan onze bedoelingen. Reputatierisico, schreef ik eerder, is uitgestelde causaliteit. Reputatie is de tweede golf.
De compliance officer die zeker weet dat zijn maatregelen werken, heeft zijn handen het wijdst geopend.