Discussie Opinie 22 januari 2020

Accountants kunnen niet foutloos werken

Als we van de accountant verwachten dat meer fraudes of meer fouten in de jaarrekening worden opgemerkt, moet de materialiteitsgrens scherper worden gesteld, meent Jan Bouwens.

Jan Bouwens

In een redactioneel commentaar bericht het FD dat accountants "eerlijk moeten toegeven dat ze nog behoorlijk wat fouten maken". NRC maakte op 20 januari een soortgelijke opmerking. Dat is nu precies het argument dat de Monitoring Commissie Accountancy (MCA) aanhaalt om te spreken van 'structurele problemen', wat zou moeten leiden tot forse ingrepen door de wetgever. Die structurele problemen zouden volgens het MCA-rapport blijken uit de mate waarin toezichthouder AFM tekortkomingen constateert binnen de verslagen die accountants van hun controles opstellen. Maar hier rijdt de MCA een scheve schaats.

Ten eerste is niet elke tekortkoming in het dossier van de accountant een fout die de kwaliteit van de controle schaadt. Zo verweet de AFM een big four-kantoor dat ze te weinig informatie hadden verzameld om de post debiteuren bij een klant te attesteren. Ze hadden namelijk onvoldoende schuldbevestigingen in het verslag opgenomen. De AFM legde hier een boete voor op. Maar de betrokken accountant had wel geprobeerd bij de debiteuren een schuldbevestiging te krijgen. De klanten van het bedrijf gaven echter geen antwoord op de vraag om hun schuld aan de gecontroleerde onderneming te bevestigen. De controlerend accountant had daarom een afloopcontrole uitgevoerd, waarin hij bepaalde hoe snel debiteuren hun rekeningen betalen, om langs deze alternatieve route meer zekerheid te krijgen omtrent de post debiteuren.

De accountants sleepten de AFM voor de rechter, omdat zij vonden dat de boete ten onrechte was opgelegd. De AFM werd inderdaad door de rechter in het ongelijk gesteld; niet elke individuele tekortkoming in het verslag vormt een reële tekortkoming in de controle. De accountant had ten slotte de alternatieve route bewandeld om de post te debiteuren te onderbouwen. Natuurlijk maken accountants verwijtbare (ja zelfs heel domme) fouten en het aantal daarvan moet verder worden beperkt. Maar vraag is of dat de harde ingrepen die de MCA voorstelt rechtvaardigt.

Tariefstelling

Ten tweede: accountants verrichten zo'n 21.000 wettelijk verplichte controles bij bedrijven, waarvan 2.100 bij organisaties van openbaar belang (oob's). Hoeveel van die controles mogen fout gaan? Is dat nul? Als dat het geval is moeten de controletarieven dramatisch omhoog. Immers, in de huidige tariefstelling is een maatschappelijk aanvaarde foutmarge opgenomen. Dat betekent dat we met zijn allen aanvaarden dat we niet honderd procent zeker weten dat alle fouten uit de jaarrekening worden gehaald. Als we meer richting die honderd procent willen bewegen, dan moet de accountant meer controlewerk verrichten en moet het tarief mee stijgen.

Moet het aantal fouten nul zijn bij de huidige tarieven? Ik zou niet weten hoe dat moet, gegeven dat we met ieders welbevinden een materialiteitgrens hanteren. Zolang we die vaststellen mogen er fouten gemaakt worden. De grens schommelt vaak rond de vijf procent van de winst van het betrokken bedrijf. In incidentele gevallen komt de fout ver boven die vijf procent uit. Maar of dat ook het geval is bij de 2.100 oob-controles is onwaarschijnlijk. Is één fout per 2.100 oob's per jaar aanvaardbaar?

Als we van de accountant verlangen dat meer fraudes worden gezien, of dat meer fouten in de winstberekening of de waarden opgenomen op de balans worden opgemerkt, dan moeten we niet de minister laten ingrijpen met een baaierd aan maatregelen zoals MCA nu voorstelt. Dan moet men de materialiteitsgrens scherper proberen te stellen. Gelet op het aanvullende werk gaat het tarief dan wel mee omhoog!

Jan Bouwens is hoogleraar accounting UvA en research fellow University of Cambridge.