Wilbert Geijtenbeek

Het seminar was georganiseerd door de auteurs van het boek De accountant als poortwachter. De bijeenkomst van donderdag 4 juni trok een collegezaal vol belangstellenden uit de accountancy en andere beroepsgebieden.

Lessen van de banken

Na de opening door dagvoorzitter Peter Eimers, hoogleraar audit & assurance en opleidingsdirecteur van de accountantsopleiding aan de Vrije Universiteit Amsterdam, deelde redacteur Tom Loonen, hoogleraar financieel recht en integriteit aan diezelfde universiteit, zijn lessen over het Wwft-kader in de bancaire sector. In de bankwereld, waar antiwitwaswetgeving de afgelopen decennia heeft geleid tot een enorme dossiervorming over de eigen klanten, kreeg de poortwachtersrol voorheen nauwelijks vorm. De commercie prevaleerde, banken bouwden slechts beperkt kennis op over hun cliënten en deden ze dat wel, dan communiceerden ze slecht met hun cliënten.

Dat leidde tot veel boetes, waarop banken een grote operatie opzetten om aan de wetgeving te voldoen. Werkprocessen werden aangepast, dossiers opgebouwd en dus vooral: veel gevoelige informatie werd opgevraagd bij cliënten. De reikwijdte van die aanpak leverde nieuwe problemen op: zzp'ers werden op de kroonjuwelen losgelaten, de proportionaliteit ontbrak en discriminatie kwam veel voor - dat concludeerde de Algemene Rekenkamer onlangs nog in een onderzoek naar de impact van de Wwft-wetgeving bij banken. Volgens Loonen is de grote les te leren aan de top van de piramide. Met de juiste tone at the top, met leiderschap dat vertrouwen uitstraalt en de uitdagingen met de nodige lef durft aan te pakken, bereik je als organisatie het meest.

'Achterhoedegevecht'

Na deze aftrap bood Eimers het eerste exemplaar aan NBA-voorzitter Bianca de Jong-Muhren aan. "Dit boek maakt op heldere en toegankelijke manier kenbaar hoezeer Nederland rekent op zijn accountants", zo bedankte de NBA-voorzitter de auteurs. Ze pleitte ervoor dat alle verschillende poortwachters elkaar zullen vinden en leren samenwerken. "Alleen samen kunnen we het geheel overzien."

Dat pleidooi zette hoogleraar accountancy Marcel Pheijffer (Nyenrode Business Universiteit) vervolgens kracht bij. Hij riep op tot het staken van de discussie over de poortwachtersrol - volgens hem een achterhoedegevecht, dat hij omschreef als "oever- en zinloos", aangezien accountants het maatschappelijke belang hebben te dienen. Volgens Pheijffer bewijst het boek voor het Wwft-domein dat de accountant poortwachter is. Dat er spanning staat op de werkelijkheid, illustreerde hij met een citaat van Pieter Lakeman uit zijn boek Het gaat uitstekend – zwendel en wanbeleid in het Nederlandse bedrijfsleven. Lakeman viel het bij gevallen van zwendelarij op dat veel "topaccountants, om eerder gemaakte fouten te verdoezelen, mee [zijn] gaan spelen in het spel van list en bedrog".

'Théodore Limperg zou zich in zijn graf omdraaien als-ie wist op welke manier de vertrouwensrol werd geschonden.'

Pheijffer illustreerde die realiteit met drie voorbeelden uit zijn eigen carrière, waarbij accountants meewerkten aan zaken waar ze eigenlijk als poortwachter hadden moeten optreden: de fraude met WIR-premies waar de Belastingdienst onderzoek naar deed, het onderzoek naar de Surinaamse legerleiding en de witwaszaak bij de Femisbank. "Théodore Limperg zou zich in zijn graf omdraaien als-ie wist op welke manier de vertrouwensrol werd geschonden."

Ondermijning

De rotte appels in het openbaar beroep zijn instrumenteel voor de misdaad. In de meest recente publicatie van het Dreigingsbeeld Ondermijning Nederland worden vijf dreigingen beschreven, waarbij onder- en bovenwereld naadloos in elkaar overlopen:

• Dat doorgeorganiseerde criminaliteit een sociaal vangnet heeft.
• Dat betrokkenheid bij georganiseerde criminaliteit in de samenleving als een olievlek uitbreidt.
• Dat criminele netwerken door manipulatie de besluitvorming en taakuitoefening van het openbaar bestuur beïnvloeden.
• Dat illegale opbrengsten hun weg in de samenleving vinden.
• En dat er door verwevenheid met statelijke of ideologische actoren cumulatieve schade ontstaat.

Alle reden voor poortwachters om hun verantwoordelijkheid te nemen. Pheijffer pleitte daarom voor accountants die helpen om signalen over de onderliggende delicten te rapporteren, zodat bij de bestrijding van deze ondermijning niet alleen de overtreding witwassen tot vervolging leidt. Witwassen is namelijk veel eenvoudiger te bewijzen, vanwege de omkering van de bewijslast, zo benadrukte Pheijffer. "Als je als crimineel een vermogen bezit en je kunt niet bewijzen dat de herkomst legaal is, kan het illegaal zijn en is dat voldoende. Komt de verdachte met een verhaal, dan moet het Openbaar Ministerie toetsen, maar als het niet plausibel is, gaat de rechter al vrij snel akkoord."

Compliance in de praktijk

Hoe accountants die taak in de praktijk opnemen, is een onderwerp waarop redacteur Arnout van Kempen, directeur compliance & risk werkzaam bij aaff,  inging. De toepassing van de compliance-functie bij middelgrote en kleinere kantoren is een uitdaging.

'Identificeer en verifieer één keer en laat alle poortwachters de meldingen hergebruiken.'

Dat heeft alles met de omvang van de organisatie te maken: het aandeel van declarabele uren draaiende medewerkers is nu eenmaal beperkter in een kleiner kantoor. Hoe groter de schaal van een kantoor, des te hoger de organisatiegraad, het aantal beschikbare systemen en gevolgde procedures.
Voorzichtig concludeerde Van Kempen dat private equity een oplossing voor deze uitdaging zou kunnen zijn. Hoe dan ook pleitte hij voor meer efficiëntie in de keten. "Meld alleen verdachte transacties. Identificeer en verifieer één keer en laat alle poortwachters de meldingen hergebruiken."

'Geen zicht op de effectiviteit'

Dat de keten lijdt onder een grote mate van inefficiëntie, is ook president van de Algemene Rekenkamer duidelijk. Ewout Irrgang lichtte het recente rapport Gevolgen groot, opbrengsten onbekend toe, waarin de omvang van de Wwft-papierwinkel is geschetst. Ter bestrijding van het fenomeen witwassen, dat in Nederland jaarlijks vijftien tot twintig miljard euro omvat, zijn er bij de banken zo'n 13.000 mensen werkzaam die Wwft-controles uitvoeren. In 2024 deden de banken opgeteld zo'n vijfhonderdduizend meldingen, die bij de 64 werknemers van de FIU terechtkwamen voor beoordeling. Daarop houden weer zo'n twintig mensen bij De Nederlandsche Bank (DNB) toezicht. Van die vijfhonderdduizend meldingen werden er 65.391 verdacht verklaard. Dat is één op de tien meldingen. Irrgang: "Dat is wat uit verhouding, als je het mij vraagt."

De kosten van dat apparaat zijn hoog - Irrgang sprak van een kostenpost van zo'n € 1,7 miljard euro bij de acht onderzochte banken. De reikwijdte van de onderzoeken leidt in de praktijk bovendien tot discriminatie. Volgens Irrgang zijn de controles "doorgeschoten". De Rekenkamer bekeek duizend meldingen en volgens Irrgang was het kwaliteitsverschil tussen de meldingen groot. "Soms betrof het niet nader toegespitste meldingen: 'We melden omdat de herkomst van het vermogen onbekend is.' Punt."

Zijn conclusie: Nuttige informatie blijft op de plank liggen. De FIU geeft nauwelijks feedback aan melders en weet bovendien niet welke meldingen niet worden bekeken. Het is onduidelijk hoe meldingen worden geselecteerd en geautoriseerd. Kortom: het proces is onvoldoende effectief en efficiënt. De controles hebben grote negatieve gevolgen voor bepaalde groepen en er is geen zicht op de effectiviteit.

Paneldiscussie

Het rapport leidde tot meerdere artikelen over de Wwft-keten. De politieke reacties waren uiteenlopend, gaf Irrgang desgevraagd aan - zo reageerde DNB "constructief en professioneel", maar de minister van Financiën juist "erg procedureel". Irrgang: "Dat gaf minder vertrouwen." Hij gaf aan dat de Rekenkamer overweegt om ook bij de AFM onderzoek te doen.

NBA-themaregisseur fraude Marianne van Kimmenade en senior manager forensics bij KPMG Melissa van den Broek schoven bij Irrgang, Loonen en Van Kempen aan voor de paneldiscussie. Die begon met de vraag wat eigenlijk het gewenste kwaliteitsniveau van een Wwft-melding is. Van den Broek onderstreepte dat slechts twee melders afgelopen jaar goed waren voor zo'n 55.000 meldingen - veel daarvan zijn zogenoemde meldingen volgens het objectieve criterium: een transactie van een bedrag boven een bepaalde drempelwaarde. Van den Broek: "Er is geen norm voor meldkwaliteit. De FIU heeft daar geen bevoegdheden in. Meld je echter niet, dan kun je daar wel op worden aangesproken." Irrgang viel haar bij en pleitte voor gerichte feedback van de instanties over de kwaliteit van de meldingen.

'Ik krijg het niet uitgelegd aan accountants als meldingen in het ronde archief van de toezichthouders belanden.'

Van Kimmenade was het daarmee eens en gaf aan dat de NBA gesprekken wil aangaan met de FIU, om te verkennen wat een goede kwaliteit van melding is. Van Kempen vroeg zich af wat er gebeurt er met die meldingen. "We weten het niet. Zijn de meldingen ook daadwerkelijk gebruikt of zijn ze blijven liggen? Ik krijg het niet uitgelegd aan accountants als meldingen in het ronde archief van de toezichthouders belanden."

Het einde van overcompliance

Met de nieuwe antiwitwasrichtlijn van de Europese Unie, die komend jaar van kracht wordt, zullen de objectieve meldingen verdwijnen. Worden de meldingen daarmee effectiever? Van den Broek hoopt van wel: "De overcompliance zal eruit worden gefilterd. De objectieve meldingen - de meerderheid van alle huidige meldingen, verdwijnen." Van Kempen is licht optimistisch: "Daarmee verdwijnt het melden uit angst voor de toezichthouder. Accountants hebben als natuurlijke neiging de deugdelijke grondslag te willen onderzoeken en dus voorzichtig te zijn bij het melden."

Een andere kwestie is de papierwinkel die gepaard gaat met Wwft-controles. Van Kimmenade: "Waarom moet elke bank iedere keer opnieuw dezelfde informatie opvragen?" Kan die informatie niet worden gedeeld, vraagt ook Loonen zich af. "Het kan toch niet zo zijn dat dezelfde persoon vier keer zijn aangifte IB aan zijn makelaar, zijn bank, zijn notaris en zijn accountant moet overleggen, omdat die gegevens niet worden gedeeld?" Het antwoord is: binnenkort moet het wel kunnen. De antiwitwasrichtlijn maakt het met artikel 75 mogelijk voor private Wwft-instellingen en private partijen om aan gegevensdeling te doen. Van Kempen wijst erop dat dit delen van gegevens nog wel technisch ingericht moet worden.

'Tijd voor actie'

Tot besluit zwaaide Tom Loonen de bezoekers uit met twee gedachten. Allereerst uitte hij de wens dat ook de Kamer van Koophandel zich laat gelden als een belangrijke poortwachter en deed hij een appèl aan de publieke sector. "De private sector doet zijn ding reeds. Het is de publieke sector die aan bod is." Zijn tweede oproep was aan alle in het beroep actieve professionals: "Ik wens dat we niet alleen communiceren, maar dat we ook de mogelijkheden die er al zijn, gebruiken. Blijf niet steken bij praten, maar neem ook stappen."

Fotograaf: Floris Zuidema