Wilbert Geijtenbeek

De redactie van het boek bestaat uit accountant en hoogleraar audit & assurance Peter Eimers, tevens opleidingsdirecteur van de accountantsopleiding aan de Vrije Universiteit Amsterdam, VU-hoogleraar financieel recht & integriteit Tom Loonen en directeur compliance & risk Arnout van Kempen, werkzaam bij aaff.

Het boek verkent het thema poortwachterschap vanuit een diversiteit aan perspectieven van diverse ervaren en deskundige auteurs; naast accountants ook advocaten, hoogleraren, fiscaal juristen, toezichthouders en professionals uit de opsporingswereld. Accountant.nl sprak met de driekoppige redactie van het boek De accountant als poortwachter.

Hoe is het idee voor het boek ontstaan?
Tom Loonen: "Het begon met een bericht van Arnout op LinkedIn. Hij deelde zijn visie op de poortwachtersfunctie van de accountant. Omdat ik zelf in de bankensector gewerkt heb, waar de poortwachtersfunctie afgelopen jaren grote impact op organisaties heeft gehad, ben ik na het lezen van Arnouts bericht in de accountancy gaan duiken. Dat leidde tot een brainstorm met Arnout, waarbij collega Peter ook aanschoof, over de uitdagingen van morgen: de Europese anti-witwasverordening AMLR, de omgang met de toezichthouder, de samenwerking binnen de Europese Unie en nog veel meer onderwerpen die we in dit boek hebben opgenomen."

Arnout van Kempen: "Toen Tom met zijn plannen voor een boek bij me kwam, kampte ik met de lichte frustratie dat mijn eerdere pogingen om een handboek over compliance in het beroep te schrijven, was gestrand. Dat Tom iemand is die boeken kon schrijven, gaf mij hoop. Peter kende ik van mijn eerdere carrière bij Coopers & Lybrand, waar wij enkele deuren van elkaar verwijderd werkten."

Arnout van Kempen

Peter Eimers: "Samen zochten we 26 andere auteurs bij de ideeën, maakten we afspraken over de invalshoek en stelden we een deadline. Daarna kwam uiteraard de fase van het redigeren. "

Waarom is de brede thematiek interessant voor accountants?
Loonen: "De auteurs brengen de algemene thematiek terug naar het praktische poortwachterschap op de werkvloer, naar concrete voorbeelden. Want van louter vergezichten gaat het hart van een professional niet harder kloppen."

'Van louter vergezichten gaat het hart van een professional niet harder kloppen.'

Eimers: "De thematiek raakt alle ruim 230 accountantsorganisaties met een Wta-vergunning, maar ook alle andere accountantskantoren. Ook de kleine kantoren moeten aan de wetgeving voldoen. De zorg van de NBA is hoe kleine kantoren kunnen worden geholpen bij de voorbereiding op de nieuwe wetgeving."

Van Kempen: "In dit boek vind je daarom de praktische toepassing in de volle breedte van het beroep terug. Denk aan het fiscale aspect, maar ook aan het aspect van mensenhandel."

Wat is een poortwachter?
Loonen: "De man of vrouw die de verantwoordelijkheid heeft om ongewenste handelingen of individuen buiten het systeem te houden. De term is op steeds meer professionals van toepassing. En hun meldingen worden steeds relevanter. Nu nog worden ongebruikelijke transacties gerapporteerd aan de FIU – dat worden straks verdachte transacties. De functie van poortwachter kun je juridisch insteken, maar ook moreel. Dat betekent zelf bedenken dat je bepaalde klanten weigert te bedienen, als je daarmee ongewenste zaken buiten je kantoor houdt."

Tom Loonen

Van Kempen: "Die houding is opgenomen in de eed die accountants afleggen, het ligt vast in de VGBA, dus voor een accountant is dat volkomen vanzelfsprekend. De vervolgvraag is: hoe dan? Daarop hebben we in dit boek antwoorden willen geven."

Eimers: "De ballen liggen niet alleen bij de accountant. Bankiers, notarissen en fiscalisten zitten in hetzelfde schuitje. De maatschappij verwacht van ons allen dat we de samenleving behoeden voor het kwaad. Jezelf beperken tot je private rol richting je cliënt, is niet genoeg."

'Bankiers, notarissen en fiscalisten zitten in hetzelfde schuitje.'

Niet alle accountants zien zichzelf als poortwachter. Wat vinden jullie daarvan?
Van Kempen: "Dat is puur semantiek. Er bestaat een begrijpelijke weerstand tegen de term, maar in wezen is elke accountant een poortwachter, omdat het in de kern van het beroep is vervat. Zonder poortwachter te zijn, kun je geen accountant zijn. Dat geldt zowel voor controlerend als voor samenstellend accountants. Want wat is de samenstelaccountant zonder een doorleefde poortwachtersfunctie? Een boekhouder."

Eimers: "Verschillende perspectieven zijn mogelijk. Het nieuwe AML-regelgevingspakket waaronder de nieuwe Anti Money Laundering Regulation (antiwitwasverordening, AMLR, red.) valt, vraagt ons om een strengere toepassing, bijvoorbeeld als het gaat om cliëntacceptatie. Het effect is dat er een discussie ontstaat in kantoren. Het ene kantoor wil een bepaalde klant niet hebben. Andere kantoren accepteren die klant wel, omdat ze minder risico-avers zijn. Hoe dan ook, accountant ben je voor het maatschappelijk verkeer. Als de maatschappij ons niet meer pruimt, dan hebben we geen bestaansrecht. En soms vraagt de maatschappij meer van ons."

Loonen: "Ik merk dat er bij accountants voelbare weerstand is tegenover het poortwachterschap en tegen AML-wetgeving. Immers, zegt men, ik ken mijn klant toch? Ik weet hoe het zit? Of: we doen dit melden alleen voor de bühne, het is een papieren tijger. Nou, dat zeiden bankiers destijds ook. Ik herken deze echo uit de bankenwereld en kan die begrijpen. Maar vanuit een professionele beroepsgroep als de accountancy zou je die niet zomaar verwachten."

Waarom niet?
Loonen: “Als er één beroepsuitoefenaar is die zijn klant goed kent, dan is het de accountant. De verantwoordelijkheid die dat meebrengt, is niet te onderschatten. Bij banken zien we alleen de transacties. Een goede accountant ziet ook de context, het samenstel van de transacties en kan dan ook nog nadere informatie opvragen."

Peter Eimers

Eimers: "Banken melden veel meer transacties dan accountants, maar meldingen van accountants bieden inhoudelijk vaker bruikbare aanknopingspunten voor de opsporingsdiensten."

Van Kempen: "Ik geef een praktijkvoorbeeld van het verschil in inzicht tussen een observatie van een accountant en van een medewerker van een bank. Ik was op enig moment bij een klant, een accountantskantoor, dat een vraag van hun klant kreeg om contact op te nemen met de bank. De bank had namelijk vragen gesteld bij het omzetpatroon van het bedrijf. Er waren in die onderneming nogal veel contanten in omloop en dan vooral in de zomer. Voor een bankier was dat reden om vragen te stellen. Maar het accountantskantoor wist dat de klant een ijssalon was. Dat is het verschil in inzicht tussen accountants en bankiers."

De Algemene Rekenkamer concludeerde onlangs dat er heel veel informatie wordt verzameld, met een enorme inbreuk op de privacy, maar met slechts zeer minimale opbrengst.
Loonen: "Ik denk dat het gebrekkige effect te maken heeft met de spanning van datavergaring met de privacyrechten, die maakt dat er weinig gegevens met elkaar worden uitgewisseld. Artikel 75 van de AMLR laat ruimte voor datavergaring tussen private partijen. Terecht hebben banken op hun donder gekregen dat ze te weinig inzicht verkregen in de activiteiten van hun cliënten. En terecht rapporteren ze daarover nu gretiger. Maar er is nog altijd te weinig kennis en te weinig menskracht om de meldingen adequaat te verwerken. En zo zijn we bezig de hete aardappel steeds verder naar voren te schuiven, met als gevolg dat onderaan de streep te weinig wordt gedaan aan het echte probleem. Het intensiever delen van informatie is de enige manier om dat gat te dichten."

'Er is nog altijd te weinig kennis en te weinig menskracht om de meldingen adequaat te verwerken.'

Van Kempen: "Ik ben namens de NBA afgevaardigd naar een kring rond dit thema, waarin afvaardigingen vanuit de opsporingswereld, de Rijksoverheid, de Financial Intelligence Unit, de Politie en de Douane vertegenwoordigd zijn. Voor alle deelnemers is het leerzaam om te ontdekken hoe elke beroepsgroep professioneel invulling geeft aan het poortwachterschap. Vaak hebben we geen flauw idee van hoe anderen opereren. Respect en kennis over en weer zou veel helpen. Daar draagt dit boek aan bij - aan begrip voor wat elke professional doet met deze informatie. Neem als voorbeeld: het UBO-register. Voor accountants die een jaarrekening samenstellen of controleren, is informatie over de uiteindelijke begunstigde van een onderneming in wezen nutteloze informatie. Als accountant ben je vooral geïnteresseerd in de samenhang op het niveau van de holding. Maar voor de FIU is de UBO, boven de holding, het sleutelelement op basis waarvan data aan elkaar kan worden geknoopt. Zo creëert de FIU inzicht in de samenhang. En andersom: opsporingsambtenaren denken vaak dat accountants alle transacties zien. Maar zo werkt het natuurlijk niet. Pas als dat begrip is ontstaan, valt er vruchtbaar samen te werken.”

Eimers: "Samenwerking zou bovendien ontzettend veel dubbel werk schelen. Immers, alvorens een klant te accepteren moet de bank een grondige controle van de UBO doen. Daar wordt het wiel opnieuw uitgevonden, want accountants doen dat ook al. Het is heel bijzonder dat we maatschappelijk heel veel geld verkwisten met dubbel werk."

De privacywetgeving moet voorkomen dat data wordt gebruikt om bevolkingsgroepen te discrimineren en om data te beschermen tegen lekken. Het is begrijpelijk dat professionals terughoudend zijn met het delen van informatie. In hoeverre is de Algemene Verordening Gegevensverzameling een belemmering voor een effectief poortwachterschap en een effectieve bestrijding van witwassen?
Van Kempen: "We zijn afhankelijk van de overheid die de zaken netjes wil regelen. Met de AVG valt goed om te gaan. We hebben bijvoorbeeld discussie over de vraag of je paspoortnummers mag opslaan. Kan het ook zonder? Als je de regels kent, is dat niet zo ingewikkeld."

Eimers: "Met de juiste wettelijke grondslag staat de AVG niet in de weg van het uitwisselen van informatie."

'Mijn advies is ervoor te zorgen dat je open staat voor hoor en wederhoor.'

Loonen: "Profileren is op zichzelf niet verboden – je mag als bank risicoclassificaties toepassen. Tegelijk is er veel tegen banken geprocedeerd, tot aan het College voor de Rechten van de Mens. Uit die jurisprudentie blijkt dat het meestal mis gaat door de manier van communiceren – te star en te formalistisch richting cliënten – of door een gebrek aan communicatie. In sommige gevallen reageerden banken helemaal niet op terechte vragen van een cliënt wiens transactie was aangehouden of zelfs geweigerd. Het is dus zeer begrijpelijk dat mensen daartegen procederen; ze komen gewoon op voor hun rechten. Mijn advies is ervoor te zorgen dat je open staat voor hoor en wederhoor."

Laat het toeslagenschandaal niet zien dat de politieke wind die waait, bepaalt hoever poortwachters met hun dataverzamelingen en meldingen kunnen gaan? Hoe betrouwbaar is de overheid op dit thema?
Eimers: "Dat is een interessante kwestie, die voor ons de aanleiding vormde om vicepresident Ewout Irrgang van de Algemene Rekenkamer te vragen om te spreken tijdens ons seminar over accountant als poortwachter. De bestrijding van misbruik van toeslagen vormt een belangrijke achtergrond in de totstandkoming van de huidige privacywetgeving. Irrgang zal ingaan op het rapport van de Algemene Rekenkamer, dat concludeert dat overheid en banken soms boter op hun hoofd hebben. Nu gaat het nog niet over accountants, maar ook voor onze beroepsgroep zijn de lessen van dit rapport en van het toeslagenschandaal uiterst leerzaam."

Waar gaat de opbrengst van het boek naartoe?
Loonen: "Naar het goede doel. Welk doel, wordt door de auteurs democratisch vastgesteld, maar feit is dat noch de redactie noch de auteurs aan het boek verdienen. We willen de bewustwording aanzwengelen in onze beroepsgroepen. Vanuit de Vrije Universiteit organiseren we daarom masterclasses, over de poortwachtersrol van de accountant en over de AML-wetgeving. Een aantal experts vanuit de universiteit en vanuit het beroepenveld zullen accountants, compliance-officers, juristen en andere professionals opleiden in deze expertise."