Arnout van Kempen

Heart of Darkness is een roman uit 1899, geschreven door Joseph Conrad. Voor mijn generatie misschien wel bekender door de film die losjes op het boek is geïnspireerd: Apocalypse Now.

Het boek vertelt het verhaal van Marlow, die in opdracht van een handelsonderneming in koloniaal Afrika de Congo op vaart. Later komt daar de opdracht ene Kurtz te zoeken. Onderweg hoort hij steeds meer verhalen over Kurtz. Deze man is kennelijk iemand die meer ivoor binnenbrengt dan alle andere handelsagenten bij elkaar, maar met methodes die twijfelachtig zijn. En hij is al maanden buiten beeld. Als Kurtz eindelijk bereikt wordt, blijkt deze helemaal ontspoord: alle wetten, alle normen, alle beschaving heeft hij overboord gezet. Het enige wat voor hem nog telt is zijn eigen zin, zijn eigen wil. Het is niet de jungle die van Kurtz een monster heeft gemaakt, het is de wetteloosheid en het verdwijnen van alle remmen dat het monster de kans heeft gegeven zich te openbaren.

Interessant aan het boek is dat de duisternis uit de titel op het oog gaat over de duistere jungle. Marlow vaart letterlijk tegen de stroom in naar het hart van die duisternis. De auteur was zelf een tijdje op een dergelijk schip getuige van de gruwelen van de koloniale tijd, juist in Congo Free State; een privékolonie van koning Leopold II, van een ongekende wreedheid. Hij plaatst een deel van de duisternis in dat perspectief. Het boek vertelt vooral hoe dun de laag beschaving is die wij over onszelf hebben aangebracht. Ver weg van wetten, tegenspraak en sociale controle blijkt die laag bijzonder kwetsbaar.

Er zit bij Conrad een soort ongenoemde, maar steeds voelbare doem, die ook te vinden is in het citaat uit Reaper Man, uit de Discworld serie van Terry Pratchett:

Light thinks it travels faster than anything but it is wrong. No matter how fast light travels, it finds the darkness has always got there first, and is waiting for it

Niet duisternis als de afwezigheid van het licht, maar als een roofdier dat geduldig wacht.

Er hangt in Heart of Darkness voortdurend een gevoel van naderend onheil. Niet doordat Conrad de gruwelen uitvoerig beschrijft, daarin is hij juist opvallend terughoudend, maar doordat hij steeds suggereert dat er iets fundamenteel mis is. Alsof de reis stroomopwaarts niet alleen naar het binnenland voert, maar ook naar een waarheid over de mens die liever onuitgesproken blijft.

Misschien is daarom Kurtz' laatste uitspraak zo beroemd geworden. Niet omdat wij weten waar "The horror! The horror!" naar verwijst, maar omdat Conrad weigert het uit te leggen. Iedereen mag zelf invullen wat Kurtz op het laatste moment heeft gezien. De jungle. De koloniale wreedheid. Of misschien gewoon zichzelf.

En dat is relevant, omdat…

Misschien is dat precies waarom Heart of Darkness nog steeds actueel is. Beschaving is geen eigenschap die we bezitten, maar een systeem dat we onderhouden. Wie denkt zonder regels, tegenspraak en zelfbeheersing toe te kunnen, overschat niet alleen zichzelf, maar onderschat vooral hoezeer hij die regels zelf nodig heeft.

Minstens zo belangrijk is te zien dat de ontsporing van Kurtz niet plaatsvond ondanks zijn succes als ivoorhandelaar. Kurtz is de commerciële topper, de rainmaker, de man die niet bevraagd wordt juist omdat hij zo succesvol is. Wie uit Heart of Darkness het geruststellende gevoel zou overhouden dat het bewijst dat accountants en compliance professionals de beschaving beschermen, ziet over het hoofd dat Kurtz de systemen van zich afwerpt dankzij zijn succes.