De controlerend accountant moet meer dan ooit vasthouden aan de feiten en zich niet laten meeslepen door het optimisme van het management, stelt Jan Bouwens.

Discussie Column Vandaag

Auditkwaliteit in een tijd van beleidsconcurrentie

In de Verenigde Staten is besloten het toezicht op de kwaliteit van accountantscontroles te versoepelen. Voor accountants in Nederland betekent dit dat zij zich meer dan ooit moeten richten op het corrigeren van fouten bij de gecontroleerde onderneming, zodat overoptimisme en manipulatie tijdig worden gecorrigeerd.

Nog niet zo lang geleden voerde ik een discussie met een toezichthouder over de vraag wat het primaire streven van de accountant zou moeten zijn. Mijn antwoord was dat een accountant idealiter na een adequate controle géén fouten aantreft. Dat is immers de preventieve werking van de controle: de opsteller van de jaarrekening heeft er belang bij een zo correct mogelijke jaarrekening aan te leveren, ondersteund door een goed functionerende interne beheersing.

De toezichthouder stelde daartegenover dat het juist de taak van de accountant is om fouten te ontdekken. Mijn reactie was - en is nog steeds - dat dit alleen relevant is onder de veronderstelling dát er fouten aanwezig zijn. Daarmee raken we aan de klassieke definitie van auditkwaliteit van Linda DeAngelo uit 1981: De kwaliteit van een controle is de door de markt ingeschatte gezamenlijke kans dat een accountant zowel (a) een fout in de verslaggeving of systemen ontdekt, als (b) deze fout ook daadwerkelijk rapporteert. Belangrijk daarbij is dat "de markt" mede bepaalt welke foutmarge aanvaardbaar wordt geacht. Tot die markt rekenen we nadrukkelijk ook wet- en regelgevers.

Na jaren van aanscherping door wetgevers en toezichthouders zien we in de Verenigde Staten nu juist een versoepeling van het regime. In 2025 verplichtte de SEC nog slechts 23 ondernemingen tot correctie van hun jaarrekening; in de voorgaande jaren lag dat aantal steevast tussen de zestig en zeventig. Daarnaast wordt stevig gesneden in de omvang van de PCAOB, waardoor de handhavingscapaciteit afneemt. Welke gevolgen deze ontwikkelingen precies hebben voor de controlekwaliteit valt nog niet met zekerheid vast te stellen. Wel laat een recente analyse van The Economist zien dat deregulering naar schatting 0,2 procentpunt bijdraagt aan de economische groei in de Verenigde Staten.

Tegelijkertijd ontstaat hierdoor meer ruimte voor ondernemingen die hun prestaties rooskleuriger willen voorstellen dan de feiten rechtvaardigen. Onderzoek toont aan dat een niet-verwaarloosbaar aantal managers erin slaagt winsten en omzetten te rapporteren die vergelijkbaar lijken met die van concurrenten, ondanks feitelijk slechtere prestaties. Een soepeler toezichtsregime maakt het eenvoudiger zulke resultaten in stand te houden.

Voor de controlerend accountant betekent dit dat het moeilijker wordt om richting management te wijzen op een mogelijke interventie van de toezichthouder. Daarmee wordt het ook lastiger om een fout daadwerkelijk te laten corrigeren of rapporteren - precies het tweede element in de definitie van DeAngelo.

Daar komt bij dat ondernemingen in Europa, waar naleving strenger wordt afgedwongen, minder ruimte hebben om overdreven resultaten te presenteren dan ondernemingen in de Verenigde Staten. Onderzoek van Simi Kedia en Thomas Philippon laat zien dat ondernemingen uiteindelijk vaak alsnog door de mand vallen. Zulke correcties kunnen echter lang op zich laten wachten, omdat beleggers en andere belanghebbenden geneigd zijn vast te houden aan een aantrekkelijk toekomstbeeld.

Recent onderzoek van Elena Manzoni en collega's in Italië bevestigt bovendien dat mensen zich makkelijker laten leiden door emoties dan door feiten. Een zelfbewust management kan die emotionele kaart lang spelen, om daarmee de feiten af te troeven met emoties.

Wat betekent dit voor de accountant? De controlerend accountant moet meer dan ooit vasthouden aan de feiten en zich niet laten meeslepen door het optimisme van het management. Uiteindelijk kan de accountant alleen die informatie ondersteunen die op basis van controleerbare feiten verdedigbaar is.

De grootste meerwaarde van de controle ligt daarom in het corrigeren van cijfers vóórdat deze de gebruikers van de jaarrekening bereiken. De accountant moet zich nadrukkelijk positioneren als bestrijder van zowel overoptimisme - het onbewust mooier voorstellen van de werkelijkheid - als manipulatie, oftewel bewuste misleiding. Wellicht dat daarmee tijdelijk te veel en te goedkoop kapitaal naar bedrijven gaat die door lakse wetgeving en een gebrek aan handhaving de gelegenheid wordt gegeven om te manipuleren. Maar zoals we ook weten, vallen zulke bedrijven na verloop van tijd door de mand. Lastig is het wel, die beleidsconcurrentie.