Irene Kramer

 "Opgegroeid in de auditpraktijk", weet Marcel Blöte, ceo van Grant Thornton Nederland: "IKO's zijn niet leuk. Je zou willen dat mensen het menen als ze zeggen: 'Fijn dat je gezien hebt dat ik het niet goed heb gedaan; ik ga ervan leren.' Maar als professional voel je je toch aangevallen, hoe opbeurend de boodschap ook wordt gebracht."

Via intern kwaliteitsonderzoek (IKO) toetsen kantoren zelf de kwaliteit van hun wettelijke controles. Blöte: "We kennen allerlei checks om te kunnen weten of de kwaliteitscirkel goed werkt en interne toetsingen maken daar deel van uit. Mij maakt het niet uit 'wie' het is die de bevinding heeft, het gaat ons als organisatie om het systeem van kwaliteitsbeheersing. Natuurlijk is er een gradatie van fouten, bijvoorbeeld als je niet geconsulteerd hebt bij een consultatieplicht. Het gaat meer om de zaken waar de toetser iets ziet en de hakken in het zand gaan om te verdedigen dat het toch goed was; in plaats van te onderzoeken hoe het zo is gekomen, om ervan te leren voor de volgende audit."

'Als professional voel je je toch aangevallen, hoe opbeurend de boodschap ook wordt gebracht.'

Normerend of niet?

Zijn collega Annemarie van der Wal (partner en head of Assurance) schetst het toetsingenveld waar hun auditors mee te maken hebben: "Externe toetsingen van de AFM, die van het internationale GT-platform en twee soorten interne toetsingen die wij in Nederland kennen: de toetsing achteraf (IKO) en de OKB, die preventief plaats vindt voordat afgetekend wordt en die bedoeld is voor de meest risicovolle opdrachten. Daar zijn zowel interne als externe toetsers bij betrokken en die werken vaak in duo’s." Het IKO heeft een wegende factor in de beoordeling en eventuele bonus.

"Grant Thornton heeft drie jaar geleden bewust het normerende karakter van de OKB aangepast", aldus Van der Wal. "Sindsdien ligt in gesprekken meer nadruk op professionele afwegingen, onderliggende oorzaken en wat teams bij een volgende opdracht anders kunnen doen. De volgende stap is te onderzoeken welke elementen van die aanpak ook bij andere vormen van kwaliteitstoetsing kunnen helpen, zonder afbreuk te doen aan onafhankelijkheid en objectiviteit.' De deelnemers herkennen het vraagstuk dat de accountantsorganisatie in deze expeditie aan hen voorlegt: "Hoe kunnen we toetsingen zo inrichten en uitvoeren dat zij hun onafhankelijke en kritische karakter behouden én aantoonbaar bijdragen aan reflectie, ontwikkeling en kwaliteitsverbetering?"

Olifanten en leeuwen

In een Lagerhuisdebat leven de deelnemers zich in, in de verschillende perspectieven bij toetsingen: het perspectief van de organisatie (met als metafoor een kudde olifanten), de toetsers (verbeeld als leeuwen) en de getoetste: de olifant die (even) los staat van de kudde. Joost Waals, aanwezig vanuit de NBA, vond deze metaforen in zijn onderzoek naar ervaringen van audit partners met externe inspecties en de wens om te bewegen van een meer compliance gedreven cultuur naar een meer adaptieve en op leren gerichte cultuur.

'Een toetsing kan óf een leer- óf een verantwoordings- instrument zijn, maar nóóit beide tegelijk.'

De grote paradox in het debat is: "Een toetsing kan óf een leer- óf een verantwoordingsinstrument zijn, maar nóóit beide tegelijk." "Hoe ziet dat leren er dan uit?" vragen de deelnemers zich af. "Wat is de rol van oorzakenanalyses? En waarom heb je die normering nodig?" Objectiviteit in kwaliteitsbeoordeling van auditors is belangrijk, dat begrijpen de deelnemers ook vanuit de accountantsorganisaties waar zij werken. Maar: "Als iets een verantwoording is, dan kan je bijna niet leren." Een deelnemer met ervaring in het voetbal zegt: "Jonge scheidsrechters moeten bij de KNVB in Zeist hun slechtste wedstrijd analyseren. Waar verloor ik de controle over de wedstrijd, wat ging er fout? Daar zitten geen consequenties aan, dat is puur gericht op leren, op beter worden."

Anderen zien het genuanceerder: "Het lijkt erop of toetsingen een imagoprobleem hebben. Worden ze niet als eerlijk ervaren? Belangrijk is om accountants in onze organisaties niet te isoleren, maar bij alle diensten interne kwaliteitsonderzoeken te normaliseren, als iets wat erbij hoort. Zo werken wij." Het debatteren moedigt de metaforen verder aan: "Iedere toetsing is een rijbewijs-moment: ik moet voortdurend examen doen, en ja: dan slaag ik dus niet altijd. Net als bij het rijexamen."

Op expeditie!

De 25 deelnemers aan de vier cultuurexpedities komen van meer dan vijftien accountantskantoren en werken daar allemaal aan cultuur en gedrag, vanuit verschillende perspectieven. Naast accountants werkzaam in de samenstel- en/of controlepraktijk, zijn er deelnemers vanuit vaktechniek, learning & development, HR, experts op het gebied van cultuur & gedrag en risk & compliance. Doel is om samen verder te bouwen aan een kwaliteitsgerichte cultuur en een aantrekkelijk beroep en werkomgeving. Een deel van de mensen deed in 2025 al mee aan de cultuurwerkplaatsen en een aantal deelnemers is nieuw in het werkprogramma ethiek, cultuur en gedrag.

Naast leren van het organisatievraagstuk van Grant Thornton, werken de deelnemers ook aan hun eigen vraagstuk, om beweging te creëren in hun eigen organisatie. En gaan ze in busjes aan de slag voor een sectorbijdrage, die de gewenste beroepscultuur ondersteunt. Thema's waaraan wordt gewerkt zijn psychologische veiligheid, ethisch handelen, innovatie en weerbaarheid en toezicht. "Ruim baan voor wat goed gaat", zo wordt gesteld, met een hartstochtelijk pleidooi voor complimenten. Concrete bijdragen worden gepresenteerd in januari 2027, tijdens een slotbijeenkomst samen met de vertegenwoordigers van de Stuurgroep Publiek Belang.

Wie meer wil weten over de uitkomsten van de bijeenkomsten, of zich wil aanmelden voor activiteiten in het kader van het werkprogramma Ethiek, Cultuur en Gedrag, kan meer informatie vinden via de NBA-site of contact opnemen via cultuur@nba.nl. De volgende cultuurexpeditie vindt plaats bij Baker Tilly in Utrecht, op 5 november 2026.